30 shlokas
- 1
अथातो हिक्काप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athāto hikkāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
विदाहिगुरुविष्टम्भिरूक्षाभिष्यन्दिभोजनैः
शीतपानासनस्थानरजोधूमानिलानलैः
vidāhiguruviṣṭambhirūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ
śītapānāsanasthānarajodhūmānilānalaiḥ
- 4
व्यायामकर्मभाराध्ववेगाघातापतर्पणैः
आमदोषाभिघातस्त्रीक्षयदोषप्रपीडनैः
vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ
āmadoṣābhighātastrīkṣayadoṣaprapīḍanaiḥ
- 5
विषमाशनाध्यनशनैस्तथा समशनैरपि
हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते
viṣamāśanādhyanaśanaistathā samaśanairapi
hikkā śvāsaśca kāsaśca nṛṇāṃ samupajāyate
- 6
मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लिहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन्
स घोषवानाशु हिनस्त्यसून्यतस्ततस्तु हिक्केति भिषग्भिरुच्यते
muhurmuhurvāyurudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhādivākṣipan
sa ghoṣavānāśu hinastyasūnyatastatastu hikketi bhiṣagbhirucyate
- 7
अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा
वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि
annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīṃ tathā
vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkāḥ karoti hi
- 8
मुखं कषायमरतिर्गौरवं कण्ठवक्षसोः
पूर्वरूपाणि हिक्कानामाटोपो जठरस्य च
mukhaṃ kaṣāyamaratirgauravaṃ kaṇṭhavakṣasoḥ
pūrvarūpāṇi hikkānāmāṭopo jaṭharasya ca
- 9
त्वरमाणस्य चाहारं भुञ्जानस्याथवा घनम्
वायुरन्नैरवस्तीर्णः कटुकैरर्दितो भृशम्
tvaramāṇasya cāhāraṃ bhuñjānasyāthavā ghanam
vāyurannairavastīrṇaḥ kaṭukairardito bhṛśam
- 10
हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक्
चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्का सम्प्रवर्तते
hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak
cireṇa yamalairvegairyā hikkā sampravartate
- 11
कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत्
विकृष्टकालैर्या वेगैर्मन्दैः समभिवर्तते
kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet
vikṛṣṭakālairyā vegairmandaiḥ samabhivartate
- 12
क्षुद्रिका नाम सा हिक्का जत्रुमूलात्प्रधाविता
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी
kṣudrikā nāma sā hikkā jatrumūlātpradhāvitā
nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī
- 13
शुष्कौष्ठकण्ठजिह्वास्यश्वासपार्श्वरुजाकरी
अनेकोपद्रवयुता गम्भीरा नाम सा स्मृता
śuṣkauṣṭhakaṇṭhajihvāsyaśvāsapārśvarujākarī
anekopadravayutā gambhīrā nāma sā smṛtā
- 14
मर्माण्यापीडयन्तीव सततं या प्रवर्तते
देहमायम्य वेगेन घोषयत्यतितृष्यतः
महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रप्रकम्पिनी
marmāṇyāpīḍayantīva satataṃ yā pravartate
dehamāyamya vegena ghoṣayatyatitṛṣyataḥ
mahāhikketi sā jñeyā sarvagātraprakampinī
- 15
आयम्यते हिक्कतो ऽङ्गानि यस्य दृष्टिश्चोर्ध्वं ताम्यते यस्य गाढम्
क्षीणो ऽन्नद्विट्कासते यश्च हिक्की तौ द्वावन्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ
āyamyate hikkato 'ṅgāni yasya dṛṣṭiścordhvaṃ tāmyate yasya gāḍham
kṣīṇo 'nnadviṭkāsate yaśca hikkī tau dvāvantyau varjayeddhikkamānau
- 16
प्राणायामोद्वेजनत्रासनानि सूचीतोदैः संभ्रमश्चात्र शस्तः
यष्ट्याह्वं वा माक्षिकेणावपीडे पिप्पल्यो वा शर्कराचूर्णयुक्ताः
prāṇāyāmodvejanatrāsanāni sūcītodaiḥ saṃbhramaścātra śastaḥ
yaṣṭyāhvaṃ vā mākṣikeṇāvapīḍe pippalyo vā śarkarācūrṇayuktāḥ
- 17
सर्पिः कोष्णं क्षीरमिक्षो रसो वा नातिक्षीणे छर्दनं शान्तिहेतोः
नारीपयःपिष्टमशुक्लचन्दनं घृतं सुखोष्णं च ससैन्धवं तथा
sarpiḥ koṣṇaṃ kṣīramikṣo raso vā nātikṣīṇe chardanaṃ śāntihetoḥ
nārīpayaḥpiṣṭamaśuklacandanaṃ ghṛtaṃ sukhoṣṇaṃ ca sasaindhavaṃ tathā
- 18
चूर्णीकृतं सैन्धवमम्भसाथवा निहन्ति हिक्कां च हितं च नस्यतः
युञ्ज्याद्धूमं शालनिर्यासजातं नैपालं वा गोविषाणोद्भवं वा
cūrṇīkṛtaṃ saindhavamambhasāthavā nihanti hikkāṃ ca hitaṃ ca nasyataḥ
yuñjyāddhūmaṃ śālaniryāsajātaṃ naipālaṃ vā goviṣāṇodbhavaṃ vā
- 19
सर्पिः स्निग्धैश्चर्मवालैः कृतं वा हिक्कास्थाने स्वेदनं चापि कार्यम्
क्षौद्रोपेतं गैरिकं काञ्चनाह्वं लिह्याद्भस्म ग्राम्यसत्त्वास्थिजं वा
sarpiḥ snigdhaiścarmavālaiḥ kṛtaṃ vā hikkāsthāne svedanaṃ cāpi kāryam
kṣaudropetaṃ gairikaṃ kāñcanāhvaṃ lihyādbhasma grāmyasattvāsthijaṃ vā
- 20
तद्वच्छ्वाविन्मेषगोशल्यकानां रोमाण्यन्तर्धूमदग्धानि चात्र
मध्वाज्याक्तं बर्हिपत्रप्रसूतमेवं भस्मौदुम्बरं तैल्वकं वा
tadvacchvāvinmeṣagośalyakānāṃ romāṇyantardhūmadagdhāni cātra
madhvājyāktaṃ barhipatraprasūtamevaṃ bhasmaudumbaraṃ tailvakaṃ vā
- 21
स्वर्जिक्षारं बीजपूराद्रसेन क्षौद्रोपेतं हन्ति लीढ्वाशु हिक्काम्
सर्पिःस्निग्धा घ्नन्ति हिक्कां यवाग्वः कोष्णग्रासाः पायसो वा सुखोष्णः
svarjikṣāraṃ bījapūrādrasena kṣaudropetaṃ hanti līḍhvāśu hikkām
sarpiḥsnigdhā ghnanti hikkāṃ yavāgvaḥ koṣṇagrāsāḥ pāyaso vā sukhoṣṇaḥ
- 22
शुण्ठीतोये साधितं क्षीरमाजं तद्वत्पीतं शर्करासंयुतं वा
आ तृप्तेर्वा सेव्यमानं निहन्याद्घ्रातं हिक्कामाशु मूत्रं त्वजाव्योः
śuṇṭhītoye sādhitaṃ kṣīramājaṃ tadvatpītaṃ śarkarāsaṃyutaṃ vā
ā tṛptervā sevyamānaṃ nihanyādghrātaṃ hikkāmāśu mūtraṃ tvajāvyoḥ
- 23
सपूतिकीटं लशुनोग्रगन्धाहिङ्ग्वब्जम् आचूर्ण्य सुभावितं तत्
क्षौद्रं सितां वारणकेशरं च पिबेद्रसेनेक्षुमधूकजेन
sapūtikīṭaṃ laśunogragandhāhiṅgvabjam ācūrṇya subhāvitaṃ tat
kṣaudraṃ sitāṃ vāraṇakeśaraṃ ca pibedrasenekṣumadhūkajena
- 24
पिबेत्पलं वा लवणोत्तमस्य द्वाभ्यां पलाभ्यां हविषः समग्रम्
हरीतकीं कोष्णजलानुपानां पिबेद्घृतं क्षारमधूपपन्नम्
pibetpalaṃ vā lavaṇottamasya dvābhyāṃ palābhyāṃ haviṣaḥ samagram
harītakīṃ koṣṇajalānupānāṃ pibedghṛtaṃ kṣāramadhūpapannam
- 25
रसं कपित्थान्मधुपिप्पलीभ्यां शुक्तिप्रमाणं प्रपिबेत्सुखाय
rasaṃ kapitthānmadhupippalībhyāṃ śuktipramāṇaṃ prapibetsukhāya
- 26
कृष्णां सितां चामलकं च लीढं सशृङ्गवेरं मधुनाथवापि
कोलास्थिमज्जाञ्जनलाजचूर्णं हिक्का निहन्यान्मधुनावलीढम्
kṛṣṇāṃ sitāṃ cāmalakaṃ ca līḍhaṃ saśṛṅgaveraṃ madhunāthavāpi
kolāsthimajjāñjanalājacūrṇaṃ hikkā nihanyānmadhunāvalīḍham
- 27
पाटलायाः फलं पुष्पं गैरिकं कटुरोहिणी
खर्जूरमध्यं मागध्यः काशीशं दधिनाम च
pāṭalāyāḥ phalaṃ puṣpaṃ gairikaṃ kaṭurohiṇī
kharjūramadhyaṃ māgadhyaḥ kāśīśaṃ dadhināma ca
- 28
चत्वार एते योगाः स्युः प्रतिपादप्रदर्शिताः
मधुद्वितीयाः कर्तव्यास्ते हिक्कासु विजानता
catvāra ete yogāḥ syuḥ pratipādapradarśitāḥ
madhudvitīyāḥ kartavyāste hikkāsu vijānatā
- 29
कपोतपारावतलावशकश्वदंष्ट्रगोधावृषदंशजान्रसान्
पिबेत्फलाम्लानहिमान्ससैन्धवान्स्निग्धांस्तथैवर्ष्यमृगद्विजोद्भवान्
kapotapārāvatalāvaśakaśvadaṃṣṭragodhāvṛṣadaṃśajānrasān
pibetphalāmlānahimānsasaindhavānsnigdhāṃstathaivarṣyamṛgadvijodbhavān
- 30
विरेचनं पथ्यतमं ससैन्धवं घृतं सुखोष्णं च सितोपलायुतम्
सदागतावूर्ध्वगते ऽनुवासनं वदन्ति केचिच्च हिताय हिक्किनाम्
virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ ghṛtaṃ sukhoṣṇaṃ ca sitopalāyutam
sadāgatāvūrdhvagate 'nuvāsanaṃ vadanti kecicca hitāya hikkinām

