57 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
देवैः पुरा कृतं दिव्यं व्रतं पाशुपतं शुभम्
ब्रह्मणा च स्वयं सूत कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा
ṛṣaya ūcuḥ
devaiḥ purā kṛtaṃ divyaṃ vrataṃ pāśupataṃ śubham
brahmaṇā ca svayaṃ sūta kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā
- 2
पतितेन च विप्रेण धौन्धुमूकेन वै तथा
कृत्वा जप्त्वा गतिः प्राप्ता कथं पाशुपतं व्रतम्
patitena ca vipreṇa dhaundhumūkena vai tathā
kṛtvā japtvā gatiḥ prāptā kathaṃ pāśupataṃ vratam
- 3
कथं पशुपतिर्देवः शङ्करः परमेश्वरः
वक्तुमर्हसि चास्माकं परं कौतूहलं हि नः
kathaṃ paśupatirdevaḥ śaṅkaraḥ parameśvaraḥ
vaktumarhasi cāsmākaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
- 4
सूत उवाच
पुरा शापाद्विनिर्मुक्तो ब्रह्मपुत्रो महायशाः
रुद्रस्य देवदेवस्य मरुदेशादिहागतः
sūta uvāca
purā śāpādvinirmukto brahmaputro mahāyaśāḥ
rudrasya devadevasya marudeśādihāgataḥ
- 5
त्यक्त्वा प्रसादाद्रुद्रस्य उष्ट्रदेहमजाज्ञया
शिलादपुत्रमासाद्य नमस्कृत्य विधानतः
tyaktvā prasādādrudrasya uṣṭradehamajājñayā
śilādaputramāsādya namaskṛtya vidhānataḥ
- 6
मेरुपृष्ठे मुनिवरः श्रुत्वा धर्ममनुत्तमम्
माहेश्वरं मुनिश्रेष्ठा ह्यपृच्छच्च पुनः पुनः
merupṛṣṭhe munivaraḥ śrutvā dharmamanuttamam
māheśvaraṃ muniśreṣṭhā hyapṛcchacca punaḥ punaḥ
- 7
नन्दिनं प्रणिपत्यैनं कथं पशुपतिः प्रभुः
वक्तुमर्हसि चास्माकं तत्सर्वं च तदाह सः
nandinaṃ praṇipatyainaṃ kathaṃ paśupatiḥ prabhuḥ
vaktumarhasi cāsmākaṃ tatsarvaṃ ca tadāha saḥ
- 8
तत्सर्वं श्रुतवान्व्यासः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः
तस्माद् अहम् उपश्रुत्य युष्माकं प्रवदामि वै
tatsarvaṃ śrutavānvyāsaḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ
tasmād aham upaśrutya yuṣmākaṃ pravadāmi vai
- 9
सर्वे शृण्वन्तु वचनं नमस्कृत्वा महेश्वरम्
सनत्कुमार उवाच
कथं पशुपतिर्देवः पशवः के प्रकीर्तिताः
sarve śṛṇvantu vacanaṃ namaskṛtvā maheśvaram
sanatkumāra uvāca
kathaṃ paśupatirdevaḥ paśavaḥ ke prakīrtitāḥ
- 10
कैः पाशैस्ते निबध्यन्ते विमुच्यन्ते च ते कथम्
शैलादिर् उवाच
सनत्कुमार वक्ष्यामि सर्वम् एतद्यथातथम्
kaiḥ pāśaiste nibadhyante vimucyante ca te katham
śailādir uvāca
sanatkumāra vakṣyāmi sarvam etadyathātatham
- 11
रुद्रभक्तस्य शान्तस्य तव कल्याणचेतसः
ब्रह्माद्याः स्थावरान्ताश्च देवदेवस्य धीमतः
rudrabhaktasya śāntasya tava kalyāṇacetasaḥ
brahmādyāḥ sthāvarāntāśca devadevasya dhīmataḥ
- 12
पशवः परिकीर्त्यन्ते संसारवशवर्तिनः
तेषां पतित्वाद्भगवान्रुद्रः पशुपतिः स्मृतः
paśavaḥ parikīrtyante saṃsāravaśavartinaḥ
teṣāṃ patitvādbhagavānrudraḥ paśupatiḥ smṛtaḥ
- 13
अनादिनिधनो धाता भगवान्विष्णुरव्ययः
मायापाशेन बध्नाति पशुवत्परमेश्वरः
anādinidhano dhātā bhagavānviṣṇuravyayaḥ
māyāpāśena badhnāti paśuvatparameśvaraḥ
- 14
स एव मोचकस्तेषां ज्ञानयोगेन सेवितः
अविद्यापाशबद्धानां नान्यो मोचक इष्यते
sa eva mocakasteṣāṃ jñānayogena sevitaḥ
avidyāpāśabaddhānāṃ nānyo mocaka iṣyate
- 15
तमृते परमात्मानं शङ्करं परमेश्वरम्
चतुर्विंशतितत्त्वानि पाशा हि परमेष्ठिनः
tamṛte paramātmānaṃ śaṅkaraṃ parameśvaram
caturviṃśatitattvāni pāśā hi parameṣṭhinaḥ
- 16
तैः पाशैर्मोचयत्येकः शिवो जीवैरुपासितः
निबध्नाति पशूनेकश्चतुर्विंशतिपाशकैः
taiḥ pāśairmocayatyekaḥ śivo jīvairupāsitaḥ
nibadhnāti paśūnekaścaturviṃśatipāśakaiḥ
- 17
स एव भगवान्रुद्रो मोचयत्यपि सेवितः
दशेन्द्रियमयैः पाशैरन्तः करणसंभवैः
sa eva bhagavānrudro mocayatyapi sevitaḥ
daśendriyamayaiḥ pāśairantaḥ karaṇasaṃbhavaiḥ
- 18
भूततन्मात्रपाशैश्च पशून्मोचयति प्रभुः
इन्द्रियार्थमयैः पाशैर्बद्ध्वा विषयिनः प्रभुः
bhūtatanmātrapāśaiśca paśūnmocayati prabhuḥ
indriyārthamayaiḥ pāśairbaddhvā viṣayinaḥ prabhuḥ
- 19
आशु भक्ता भवन्त्येवं परमेश्वरसेवया
भज इत्येष धातुर्वै सेवायां परिकीर्तितः
āśu bhaktā bhavantyevaṃ parameśvarasevayā
bhaja ityeṣa dhāturvai sevāyāṃ parikīrtitaḥ
- 20
तस्मात्सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्तिशब्देन भूयसी
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं पशून्बद्ध्वा महेश्वरः
tasmātsevā budhaiḥ proktā bhaktiśabdena bhūyasī
brahmādistambaparyantaṃ paśūnbaddhvā maheśvaraḥ
- 21
त्रिभिर्गुणमयैः पाशैः कार्यं कारयति स्वयम्
दृढेन भक्तियोगेन पशुभिः समुपासितः
tribhirguṇamayaiḥ pāśaiḥ kāryaṃ kārayati svayam
dṛḍhena bhaktiyogena paśubhiḥ samupāsitaḥ
- 22
मोचयत्येव तान्सद्यः शङ्करः परमेश्वरः
भजनं भक्तिरित्युक्ता वाङ्मनःकायकर्मभिः
mocayatyeva tānsadyaḥ śaṅkaraḥ parameśvaraḥ
bhajanaṃ bhaktirityuktā vāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ
- 23
सर्वकार्येण हेतुत्वात्पाशच्छेदपटीयसी
सत्यः सर्वग इत्यादि शिवस्य गुणचिन्तना
sarvakāryeṇa hetutvātpāśacchedapaṭīyasī
satyaḥ sarvaga ityādi śivasya guṇacintanā
- 24
रूपोपादानचिन्ता च मानसं भजनं विदुः
वाचिकं भजनं धीराः प्रणवादिजपं विदुः
rūpopādānacintā ca mānasaṃ bhajanaṃ viduḥ
vācikaṃ bhajanaṃ dhīrāḥ praṇavādijapaṃ viduḥ
- 25
कायिकं भजनं सद्भिः प्राणायामादि कथ्यते
धर्माधर्ममयैः पाशैर्बन्धनं देहिनामिदम्
kāyikaṃ bhajanaṃ sadbhiḥ prāṇāyāmādi kathyate
dharmādharmamayaiḥ pāśairbandhanaṃ dehināmidam
- 26
मोचकः शिव एवैको भगवान्परमेश्वरः
चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा इति
mocakaḥ śiva evaiko bhagavānparameśvaraḥ
caturviṃśatitattvāni māyākarmaguṇā iti
- 27
कीर्त्यन्ते विषयाश्चेति पाशा जीवनिबन्धनात्
तैर्बद्धाः शिवभक्त्यैव मुच्यन्ते सर्वदेहिनः
kīrtyante viṣayāśceti pāśā jīvanibandhanāt
tairbaddhāḥ śivabhaktyaiva mucyante sarvadehinaḥ
- 28
पञ्चक्लेशमयैः पाशैः पशून्बध्नाति शङ्करः
स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः
pañcakleśamayaiḥ pāśaiḥ paśūnbadhnāti śaṅkaraḥ
sa eva mocakasteṣāṃ bhaktyā samyagupāsitaḥ
- 29
अविद्यामस्मितां रागं द्वेषं च द्विपदां वराः
वदन्त्यभिनिवेशं च क्लेशान्पाशत्वमागतान्
avidyāmasmitāṃ rāgaṃ dveṣaṃ ca dvipadāṃ varāḥ
vadantyabhiniveśaṃ ca kleśānpāśatvamāgatān
- 30
तमो मोहो महामोहस्तामिस्र इति पण्डिताः
अन्धतामिस्र इत्याहुरविद्यां पञ्चधा स्थिताम्
tamo moho mahāmohastāmisra iti paṇḍitāḥ
andhatāmisra ityāhuravidyāṃ pañcadhā sthitām

