83 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
कृष्णस्तुष्यति केनेह सर्वदेवेश्वरेश्वरः
वक्तुमर्हसि चास्माकं सूत सर्वार्थविद्भवान्
ṛṣaya ūcuḥ
kṛṣṇastuṣyati keneha sarvadeveśvareśvaraḥ
vaktumarhasi cāsmākaṃ sūta sarvārthavidbhavān
- 2
सूत उवाच
पुरा पृष्टो महातेजा मार्कण्डेयो महामुनिः
अंबरीषेण विप्रेन्द्रास्तद्वदामि यथातथम्
sūta uvāca
purā pṛṣṭo mahātejā mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ
aṃbarīṣeṇa viprendrāstadvadāmi yathātatham
- 3
अंबरीष उवाच
मुने समस्तधर्माणां पारगस्त्वं महामते
मार्कण्डेय पुराणो ऽसि पुराणार्थविशारदः
aṃbarīṣa uvāca
mune samastadharmāṇāṃ pāragastvaṃ mahāmate
mārkaṇḍeya purāṇo 'si purāṇārthaviśāradaḥ
- 4
नारायणानां दिव्यानां धर्माणां श्रेष्ठमुत्तमम्
तत्किं ब्रूहि महाप्राज्ञ भक्तानामिह सुव्रत
nārāyaṇānāṃ divyānāṃ dharmāṇāṃ śreṣṭhamuttamam
tatkiṃ brūhi mahāprājña bhaktānāmiha suvrata
- 5
सूत उवाच
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा समुत्थाय कृताञ्जलिः
स्मरन्नारायणं देवं कृष्णम् अच्युतम् अव्ययम्
sūta uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā samutthāya kṛtāñjaliḥ
smarannārāyaṇaṃ devaṃ kṛṣṇam acyutam avyayam
- 6
मार्कण्डेय उवाच
शृणु भूप यथान्यायं पुण्यं नारायणात्मकम्
स्मरणं पूजनं चैव प्रणामो भक्तिपूर्वकम्
mārkaṇḍeya uvāca
śṛṇu bhūpa yathānyāyaṃ puṇyaṃ nārāyaṇātmakam
smaraṇaṃ pūjanaṃ caiva praṇāmo bhaktipūrvakam
- 7
प्रत्येकम् अश्वमेधस्य यज्ञस्य समम् उच्यते
य एकः पुरुषः श्रेष्ठः परमात्मा जनार्दनः
pratyekam aśvamedhasya yajñasya samam ucyate
ya ekaḥ puruṣaḥ śreṣṭhaḥ paramātmā janārdanaḥ
- 8
यस्माद्ब्रह्मा ततः सर्वं समाश्रित्यैव मुच्यते
धर्ममेकं प्रवक्ष्यामि यद्दृष्टं विदितं मया
yasmādbrahmā tataḥ sarvaṃ samāśrityaiva mucyate
dharmamekaṃ pravakṣyāmi yaddṛṣṭaṃ viditaṃ mayā
- 9
पुरा त्रेतायुगे कश्चित्कौशिको नाम वै द्विजः
वासुदेवपरो नित्यं सामगानरतः सदा
purā tretāyuge kaścitkauśiko nāma vai dvijaḥ
vāsudevaparo nityaṃ sāmagānarataḥ sadā
- 10
भोजनासनशय्यासु सदा तद्गतमानसः
उदारचरितं विष्णोर्गायमानः पुनः पुनः
bhojanāsanaśayyāsu sadā tadgatamānasaḥ
udāracaritaṃ viṣṇorgāyamānaḥ punaḥ punaḥ
- 11
विष्णोः स्थलं समासाद्य हरेः क्षेत्रमनुत्तमम्
अगायत हरिं तत्र तालवर्णलयान्वितम्
viṣṇoḥ sthalaṃ samāsādya hareḥ kṣetramanuttamam
agāyata hariṃ tatra tālavarṇalayānvitam
- 12
मूर्च्छनास्वरयोगेन श्रुतिभेदेन भेदितम्
भक्तियोगं समापन्नो भिक्षामात्रं हि तत्र वै
mūrcchanāsvarayogena śrutibhedena bheditam
bhaktiyogaṃ samāpanno bhikṣāmātraṃ hi tatra vai
- 13
तत्रैवं गायमानं च दृष्ट्वा कश्चिद्द्विजस्तदा
पद्माख्य इति विख्यातस्तस्मै चान्नं ददौ तदा
tatraivaṃ gāyamānaṃ ca dṛṣṭvā kaściddvijastadā
padmākhya iti vikhyātastasmai cānnaṃ dadau tadā
- 14
सकुटुम्बो महातेजा ह्युष्णमन्नं हि तत्र वै
कौशिको हि तदा हृष्टो गायन्नास्ते हरिं प्रभुम्
sakuṭumbo mahātejā hyuṣṇamannaṃ hi tatra vai
kauśiko hi tadā hṛṣṭo gāyannāste hariṃ prabhum
- 15
शृण्वन्नास्ते स पद्माख्यः काले काले विनिर्गतः
कालयोगेन सम्प्राप्ताः शिष्या वै कौशिकस्य च
śṛṇvannāste sa padmākhyaḥ kāle kāle vinirgataḥ
kālayogena samprāptāḥ śiṣyā vai kauśikasya ca
- 16
सप्त राजन्यवैश्यानां विप्राणां कुलसंभवाः
ज्ञानविद्याधिकाः शुद्धा वासुदेवपरायणाः
sapta rājanyavaiśyānāṃ viprāṇāṃ kulasaṃbhavāḥ
jñānavidyādhikāḥ śuddhā vāsudevaparāyaṇāḥ
- 17
तेषाम् अपि तथान्नाद्यं पद्माक्षः प्रददौ स्वयम्
शिष्यैश्च सहितो नित्यं कौशिको हृष्टमानसः
teṣām api tathānnādyaṃ padmākṣaḥ pradadau svayam
śiṣyaiśca sahito nityaṃ kauśiko hṛṣṭamānasaḥ
- 18
विष्णुस्थले हरिं तत्र आस्ते गायन्यथाविधि
तत्रैव मालवो नाम वैश्यो विष्णुपरायणः
viṣṇusthale hariṃ tatra āste gāyanyathāvidhi
tatraiva mālavo nāma vaiśyo viṣṇuparāyaṇaḥ
- 19
दीपमालां हरेर्नित्यं करोति प्रीतिमानसः
मालवी नाम भार्या च तस्य नित्यं पतिव्रता
dīpamālāṃ harernityaṃ karoti prītimānasaḥ
mālavī nāma bhāryā ca tasya nityaṃ pativratā
- 20
गोमयेन समालिप्य हरेः क्षेत्रं समन्ततः
भर्त्रा सहास्ते सुप्रीता शृण्वती गानमुत्तमम्
gomayena samālipya hareḥ kṣetraṃ samantataḥ
bhartrā sahāste suprītā śṛṇvatī gānamuttamam
- 21
कुशस्थलात्समापन्ना ब्राह्मणाः शंसितव्रताः
पञ्चाशद्वै समापन्ना हरेर्गानार्थम् उत्तमाः
kuśasthalātsamāpannā brāhmaṇāḥ śaṃsitavratāḥ
pañcāśadvai samāpannā harergānārtham uttamāḥ
- 22
साधयन्तो हि कार्याणि कौशिकस्य महात्मनः
ज्ञानविद्यार्थतत्त्वज्ञाः शृण्वन्तो ह्यवसंस्तु ते
sādhayanto hi kāryāṇi kauśikasya mahātmanaḥ
jñānavidyārthatattvajñāḥ śṛṇvanto hyavasaṃstu te
- 23
ख्यातमासीत्तदा तस्य गानं वै कौशिकस्य तत्
श्रुत्वा राजा समभ्येत्य कलिङ्गो वाक्यमब्रवीत्
khyātamāsīttadā tasya gānaṃ vai kauśikasya tat
śrutvā rājā samabhyetya kaliṅgo vākyamabravīt
- 24
कौशिकाद्य गणैः सार्धं गायस्वेह च मां पुनः
शृणुध्वं च तथा यूयं कुशस्थलजना अपि
kauśikādya gaṇaiḥ sārdhaṃ gāyasveha ca māṃ punaḥ
śṛṇudhvaṃ ca tathā yūyaṃ kuśasthalajanā api
- 25
तच्छ्रुत्वा कौशिकः प्राह राजानं सान्त्वया गिरा
न जिह्वा मे महाराजन्वाणी च मम सर्वदा
tacchrutvā kauśikaḥ prāha rājānaṃ sāntvayā girā
na jihvā me mahārājanvāṇī ca mama sarvadā
- 26
हरेर् अन्यम् अपिन्द्रं वा स्तौति नैव च वक्ष्यति
एवमुक्ते तु तच्छिष्यो वासिष्ठो गौतमो हरिः
harer anyam apindraṃ vā stauti naiva ca vakṣyati
evamukte tu tacchiṣyo vāsiṣṭho gautamo hariḥ
- 27
सारस्वतस्तथा चित्रश्चित्रमाल्यस्तथा शिशुः
ऊचुस्ते पार्थिवं तद्वद्यथा प्राह च कौशिकः
sārasvatastathā citraścitramālyastathā śiśuḥ
ūcuste pārthivaṃ tadvadyathā prāha ca kauśikaḥ
- 28
श्रवकास्ते तथा प्रोचुः पार्थिवं विष्णुतत्पराः
श्रोत्राणीमानि शृण्वन्ति हरेरन्यं न पार्थिव
śravakāste tathā procuḥ pārthivaṃ viṣṇutatparāḥ
śrotrāṇīmāni śṛṇvanti hareranyaṃ na pārthiva
- 29
गानकीर्तिं वयं तस्य शृणुमो ऽन्यां न च स्तुतिम्
तच्छ्रुत्वा पार्थिवो रुष्टो गायतामिति चाब्रवीत्
gānakīrtiṃ vayaṃ tasya śṛṇumo 'nyāṃ na ca stutim
tacchrutvā pārthivo ruṣṭo gāyatāmiti cābravīt
- 30
स्वभृत्यान्ब्राह्मणा ह्येते कीर्तिं शृण्वन्ति मे यथा
न शृण्वन्ति कथं तस्मात्गायमाने समन्ततः
svabhṛtyānbrāhmaṇā hyete kīrtiṃ śṛṇvanti me yathā
na śṛṇvanti kathaṃ tasmātgāyamāne samantataḥ

