32 shlokas
- 1
सनत्कुमार उवाच
पुनरेव महाबुद्धे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
बहुभिर्बहुधा शब्दैः शब्दितानि मुनीश्वरैः
sanatkumāra uvāca
punareva mahābuddhe śrotumicchāmi tattvataḥ
bahubhirbahudhā śabdaiḥ śabditāni munīśvaraiḥ
- 2
शैलादिरुवाच
पुनः पुनः प्रवक्ष्यामि शिवरूपाणि ते मुने
बहुभिर्बहुधा शब्दैः शब्दितानि मुनीश्वरैः
śailādiruvāca
punaḥ punaḥ pravakṣyāmi śivarūpāṇi te mune
bahubhirbahudhā śabdaiḥ śabditāni munīśvaraiḥ
- 3
क्षेत्रज्ञः प्रकृतिर्व्यक्तं कालात्मेति मुनीश्वरैः
उच्यते कैश्चिदाचार्यैरागमार्णवपारगैः
kṣetrajñaḥ prakṛtirvyaktaṃ kālātmeti munīśvaraiḥ
ucyate kaiścidācāryairāgamārṇavapāragaiḥ
- 4
क्षेत्रज्ञं पुरुषं प्राहुः प्रधानं प्रकृतिं बुधाः
विकारजातं निःशेषं प्रकृतेर्व्यक्तमित्यपि
kṣetrajñaṃ puruṣaṃ prāhuḥ pradhānaṃ prakṛtiṃ budhāḥ
vikārajātaṃ niḥśeṣaṃ prakṛtervyaktamityapi
- 5
प्रधानव्यक्तयोः कालः परिणामैककारणम्
तच्चतुष्टयमीशस्य रूपाणां हि चतुष्टयम्
pradhānavyaktayoḥ kālaḥ pariṇāmaikakāraṇam
taccatuṣṭayamīśasya rūpāṇāṃ hi catuṣṭayam
- 6
हिरण्यगर्भं पुरुषं प्रधानं व्यक्तरूपिणम्
कथयन्ति शिवं केचिदाचार्याः परमेश्वरम्
hiraṇyagarbhaṃ puruṣaṃ pradhānaṃ vyaktarūpiṇam
kathayanti śivaṃ kecidācāryāḥ parameśvaram
- 7
हिरण्यगर्भः कर्तास्य भोक्ता विश्वस्य पूरुषः
विकारजातं व्यक्ताख्यं प्रधानं कारणं परम्
hiraṇyagarbhaḥ kartāsya bhoktā viśvasya pūruṣaḥ
vikārajātaṃ vyaktākhyaṃ pradhānaṃ kāraṇaṃ param
- 8
तेषां चतुष्टयं बुद्धेः शिवरूपचतुष्टयम्
प्रोच्यते शङ्करादन्यदस्ति वस्तु न किंचन
teṣāṃ catuṣṭayaṃ buddheḥ śivarūpacatuṣṭayam
procyate śaṅkarādanyadasti vastu na kiṃcana
- 9
पिण्डजातिस्वरूपी तु कथ्यते कैश्चिद् ईश्वरः
चराचरशरीराणि पिण्डाख्यान्य् अखिलान्य् अपि
piṇḍajātisvarūpī tu kathyate kaiścid īśvaraḥ
carācaraśarīrāṇi piṇḍākhyāny akhilāny api
- 10
सामान्यानि समस्तानि महासामान्यमेव च
कथ्यन्ते जातिशब्देन तानि रूपाणि धीमतः
sāmānyāni samastāni mahāsāmānyameva ca
kathyante jātiśabdena tāni rūpāṇi dhīmataḥ
- 11
विराट्हिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते
हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्लोकात्मको विराट्
virāṭhiraṇyagarbhātmā kaiścidīśo nigadyate
hiraṇyagarbho lokānāṃ heturlokātmako virāṭ
- 12
सूत्राव्याकृतरूपं तं शिवं शंसन्ति केचन
अव्याकृतं प्रधानं हि तद्रूपं परमेष्ठिनः
sūtrāvyākṛtarūpaṃ taṃ śivaṃ śaṃsanti kecana
avyākṛtaṃ pradhānaṃ hi tadrūpaṃ parameṣṭhinaḥ
- 13
लोका येनैव तिष्ठन्ति सूत्रे मणिगणा इव
तत्सूत्रमिति विज्ञेयं रूपमद्भुतविक्रमम्
lokā yenaiva tiṣṭhanti sūtre maṇigaṇā iva
tatsūtramiti vijñeyaṃ rūpamadbhutavikramam
- 14
अन्तर्यामी परः कैश्चित्कैश्चिदीशः प्रकीर्त्यते
स्वयंज्योतिः स्वयंवेद्यः शिवः शंभुर्महेश्वरः
antaryāmī paraḥ kaiścitkaiścidīśaḥ prakīrtyate
svayaṃjyotiḥ svayaṃvedyaḥ śivaḥ śaṃbhurmaheśvaraḥ
- 15
सर्वेषामेव भूतानामन्तर्यामी शिवः स्मृतः
सर्वेषामेव भूतानां परत्वात्पर उच्यते
sarveṣāmeva bhūtānāmantaryāmī śivaḥ smṛtaḥ
sarveṣāmeva bhūtānāṃ paratvātpara ucyate
- 16
परमात्मा शिवः शंभुः शङ्करः परमेश्वरः
प्राज्ञतैजसविश्वाख्यं तस्य रूपत्रयं विदुः
paramātmā śivaḥ śaṃbhuḥ śaṅkaraḥ parameśvaraḥ
prājñataijasaviśvākhyaṃ tasya rūpatrayaṃ viduḥ
- 17
सुषुप्तिस्वप्नजाग्रन्तमवस्थात्रयमेव तत्
विराट्हिरण्यगर्भाख्यम् अव्याकृतपदाह्वयम्
suṣuptisvapnajāgrantamavasthātrayameva tat
virāṭhiraṇyagarbhākhyam avyākṛtapadāhvayam
- 18
तुरीयस्य शिवस्यास्य अवस्थात्रयगामिनः
हिरण्यगर्भः पुरुषः काल इत्य् एव कीर्तिताः
turīyasya śivasyāsya avasthātrayagāminaḥ
hiraṇyagarbhaḥ puruṣaḥ kāla ity eva kīrtitāḥ
- 19
तिस्रो ऽवस्था जगत्सृष्टिस्थितिसंहारहेतवः
भवविष्णुविरिञ्चाख्यमवस्थात्रयमीशितुः
tisro 'vasthā jagatsṛṣṭisthitisaṃhārahetavaḥ
bhavaviṣṇuviriñcākhyamavasthātrayamīśituḥ
- 20
आराध्य भक्त्या मुक्तिं च प्राप्नुवन्ति शरीरिणः
कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं चेति सूरिभिः
ārādhya bhaktyā muktiṃ ca prāpnuvanti śarīriṇaḥ
kartā kriyā ca kāryaṃ ca karaṇaṃ ceti sūribhiḥ
- 21
शंभोश्चत्वारि रूपाणि कीर्त्यन्ते परमेष्ठिनः
प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं प्रमितिस्तथा
śaṃbhoścatvāri rūpāṇi kīrtyante parameṣṭhinaḥ
pramātā ca pramāṇaṃ ca prameyaṃ pramitistathā
- 22
चत्वार्येतानि रूपाणि शिवस्यैव न संशयः
ईश्वराव्याकृतप्राणविराड्भूतेन्द्रियात्मकम्
catvāryetāni rūpāṇi śivasyaiva na saṃśayaḥ
īśvarāvyākṛtaprāṇavirāḍbhūtendriyātmakam
- 23
शिवस्यैव विकारो ऽयं समुद्रस्येव वीचयः
ईश्वरं जगतामाहुर्निमित्तं कारणं तथा
śivasyaiva vikāro 'yaṃ samudrasyeva vīcayaḥ
īśvaraṃ jagatāmāhurnimittaṃ kāraṇaṃ tathā
- 24
अव्याकृतं प्रधानं हि तदुक्तं वेदवादिभिः
हिरण्यगर्भः प्राणाख्यो विराट्लोकात्मकः स्मृतः
avyākṛtaṃ pradhānaṃ hi taduktaṃ vedavādibhiḥ
hiraṇyagarbhaḥ prāṇākhyo virāṭlokātmakaḥ smṛtaḥ
- 25
महाभूतानि भूतानि कार्याणि इन्द्रियाणि च
शिवस्यैतानि रूपाणि शंसन्ति मुनिसत्तमाः
mahābhūtāni bhūtāni kāryāṇi indriyāṇi ca
śivasyaitāni rūpāṇi śaṃsanti munisattamāḥ
- 26
परमात्मा शिवादन्यो नास्तीति कवयो विदुः
शिवजातानि तत्त्वानि पञ्चविंशन्मनीषिभिः
paramātmā śivādanyo nāstīti kavayo viduḥ
śivajātāni tattvāni pañcaviṃśanmanīṣibhiḥ
- 27
उक्तानि न तदन्यानि सलिलादूर्मिवृन्दवत्
पञ्चविंशत्पदार्थेभ्यः शिवतत्त्वं परं विदुः
uktāni na tadanyāni salilādūrmivṛndavat
pañcaviṃśatpadārthebhyaḥ śivatattvaṃ paraṃ viduḥ
- 28
तानि तस्मादनन्यानि सुवर्णकटकादिवत्
सदाशिवेश्वराद्यानि तत्त्वानि शिवतत्त्वतः
tāni tasmādananyāni suvarṇakaṭakādivat
sadāśiveśvarādyāni tattvāni śivatattvataḥ
- 29
जातानि न तदन्यानि मृद्द्रव्यं कुंभभेदवत्
माया विद्या क्रिया शक्तिर्ज्ञानशक्तिः क्रियामयी
jātāni na tadanyāni mṛddravyaṃ kuṃbhabhedavat
māyā vidyā kriyā śaktirjñānaśaktiḥ kriyāmayī
- 30
जाताः शिवान्न संदेहः किरणा इव सूर्यतः
सर्वात्मकं शिवं देवं सर्वाश्रयविधायिनम्
jātāḥ śivānna saṃdehaḥ kiraṇā iva sūryataḥ
sarvātmakaṃ śivaṃ devaṃ sarvāśrayavidhāyinam

