Sarga 45

39 shlokas

1. 1

   सेनापतीन्पञ्च स तु प्रमापितान्हनूमता सानुचरान्सवाहनान्

   समीक्ष्य राजा समरोद्धतोन्मुखं कुमारमक्षं प्रसमैक्षताक्षतम्

   senāpatīnpañca sa tu pramāpitānhanūmatā sānucarānsavāhanān

   samīkṣya rājā samaroddhatonmukhaṃ kumāramakṣaṃ prasamaikṣatākṣatam

2. 2

   स तस्य दृष्ट्यर्पणसम्प्रचोदितः प्रतापवान्काञ्चनचित्रकार्मुकः

   समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः

   sa tasya dṛṣṭyarpaṇasampracoditaḥ pratāpavānkāñcanacitrakārmukaḥ

   samutpapātātha sadasyudīrito dvijātimukhyairhaviṣeva pāvakaḥ

3. 3

   ततो महद्बालदिवाकरप्रभं प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम्

   रथं समास्थाय ययौ स वीर्यवान्महाहरिं तं प्रति नैरृतर्षभः

   tato mahadbāladivākaraprabhaṃ prataptajāmbūnadajālasaṃtatam

   rathaṃ samāsthāya yayau sa vīryavānmahāhariṃ taṃ prati nairṛtarṣabhaḥ

4. 4

   ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम्

   पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम्

   tatastapaḥsaṃgrahasaṃcayārjitaṃ prataptajāmbūnadajālaśobhitam

   patākinaṃ ratnavibhūṣitadhvajaṃ manojavāṣṭāśvavaraiḥ suyojitam

5. 5

   सुरासुराधृष्यमसंगचारिणं रविप्रभं व्योमचरं समाहितम्

   सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम्

   surāsurādhṛṣyamasaṃgacāriṇaṃ raviprabhaṃ vyomacaraṃ samāhitam

   satūṇamaṣṭāsinibaddhabandhuraṃ yathākramāveśitaśaktitomaram

6. 6

   विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा

   दिवाकराभं रथमास्थितस्ततः स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः

   virājamānaṃ pratipūrṇavastunā sahemadāmnā śaśisūryavarcasā

   divākarābhaṃ rathamāsthitastataḥ sa nirjagāmāmaratulyavikramaḥ

7. 7

   स पूरयन्खं च महीं च साचलां तुरंगमतङ्गमहारथस्वनैः

   बलैः समेतैः स हि तोरणस्थितं समर्थमासीनमुपागमत्कपिम्

   sa pūrayankhaṃ ca mahīṃ ca sācalāṃ turaṃgamataṅgamahārathasvanaiḥ

   balaiḥ sametaiḥ sa hi toraṇasthitaṃ samarthamāsīnamupāgamatkapim

8. 8

   स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये

   अवस्थितं विस्मितजातसंभ्रमः समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा

   sa taṃ samāsādya hariṃ harīkṣaṇo yugāntakālāgnimiva prajākṣaye

   avasthitaṃ vismitajātasaṃbhramaḥ samaikṣatākṣo bahumānacakṣuṣā

9. 9

   स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः पराक्रमं चारिषु पार्थिवात्मजः

   विचारयन्खं च बलं महाबलो हिमक्षये सूर्य इवाभिवर्धते

   sa tasya vegaṃ ca kapermahātmanaḥ parākramaṃ cāriṣu pārthivātmajaḥ

   vicārayankhaṃ ca balaṃ mahābalo himakṣaye sūrya ivābhivardhate

10. 10

    स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं स्थिरः स्थितः संयति दुर्निवारणम्

    समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे प्रचोदयामास शरैस्त्रिभिः शितैः

    sa jātamanyuḥ prasamīkṣya vikramaṃ sthiraḥ sthitaḥ saṃyati durnivāraṇam

    samāhitātmā hanumantamāhave pracodayāmāsa śaraistribhiḥ śitaiḥ

11. 11

    ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं जितश्रमं शत्रुपराजयोर्जितम्

    अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसः सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः

    tataḥ kapiṃ taṃ prasamīkṣya garvitaṃ jitaśramaṃ śatruparājayorjitam

    avaikṣatākṣaḥ samudīrṇamānasaḥ sabāṇapāṇiḥ pragṛhītakārmukaḥ

12. 12

    स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः समाससादाशुपराक्रमः कपिम्

    तयोर्बभूवाप्रतिमः समागमः सुरासुराणामपि संभ्रमप्रदः

    sa hemaniṣkāṅgadacārukuṇḍalaḥ samāsasādāśuparākramaḥ kapim

    tayorbabhūvāpratimaḥ samāgamaḥ surāsurāṇāmapi saṃbhramapradaḥ

13. 13

    ररास भूमिर्न तताप भानुमान्ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः

    कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे

    rarāsa bhūmirna tatāpa bhānumānvavau na vāyuḥ pracacāla cācalaḥ

    kapeḥ kumārasya ca vīkṣya saṃyugaṃ nanāda ca dyaurudadhiśca cukṣubhe

14. 14

    ततः स वीरः सुमुखान्पतत्रिणः सुवर्णपुङ्खान्सविषानिवोरगान्

    समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्वविच्छरानथ त्रीन्कपिमूर्ध्न्यपातयत्

    tataḥ sa vīraḥ sumukhānpatatriṇaḥ suvarṇapuṅkhānsaviṣānivoragān

    samādhisaṃyogavimokṣatattvaviccharānatha trīnkapimūrdhnyapātayat

15. 15

    स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तलोचनः

    नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान्व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः

    sa taiḥ śarairmūrdhni samaṃ nipātitaiḥ kṣarannasṛgdigdhavivṛttalocanaḥ

    navoditādityanibhaḥ śarāṃśumānvyarājatāditya ivāṃśumālikaḥ

16. 16

    ततः स पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे

    उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः

    tataḥ sa piṅgādhipamantrisattamaḥ samīkṣya taṃ rājavarātmajaṃ raṇe

    udagracitrāyudhacitrakārmukaṃ jaharṣa cāpūryata cāhavonmukhaḥ

17. 17

    स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली विवृद्धकोपो बलवीर्यसंयुतः

    कुमारमक्षं सबलं सवाहनं ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा

    sa mandarāgrastha ivāṃśumālī vivṛddhakopo balavīryasaṃyutaḥ

    kumāramakṣaṃ sabalaṃ savāhanaṃ dadāha netrāgnimarīcibhistadā

18. 18

    ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः

    शरान्मुमोचाशु हरीश्वराचले बलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे

    tataḥ sa bāṇāsanaśakrakārmukaḥ śarapravarṣo yudhi rākṣasāmbudaḥ

    śarānmumocāśu harīśvarācale balāhako vṛṣṭimivācalottame

19. 19

    ततः कपिस्तं रणचण्डविक्रमं विवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम्

    कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे ननाद हर्षाद्घनतुल्यविक्रमः

    tataḥ kapistaṃ raṇacaṇḍavikramaṃ vivṛddhatejobalavīryasāyakam

    kumāramakṣaṃ prasamīkṣya saṃyuge nanāda harṣādghanatulyavikramaḥ

20. 20

    स बालभावाद्युधि वीर्यदर्पितः प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः

    समाससादाप्रतिमं रणे कपिं गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः

    sa bālabhāvādyudhi vīryadarpitaḥ pravṛddhamanyuḥ kṣatajopamekṣaṇaḥ

    samāsasādāpratimaṃ raṇe kapiṃ gajo mahākūpamivāvṛtaṃ tṛṇaiḥ

21. 21

    स तेन बाणैः प्रसभं निपातितैश्चकार नादं घननादनिःस्वनः

    समुत्पपाताशु नभः स मारुतिर्भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः

    sa tena bāṇaiḥ prasabhaṃ nipātitaiścakāra nādaṃ ghananādaniḥsvanaḥ

    samutpapātāśu nabhaḥ sa mārutirbhujoruvikṣepaṇaghoradarśanaḥ

22. 22

    समुत्पतन्तं समभिद्रवद्बली स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान्

    रथी रथश्रेष्ठतमः किरञ्शरैः पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः

    samutpatantaṃ samabhidravadbalī sa rākṣasānāṃ pravaraḥ pratāpavān

    rathī rathaśreṣṭhatamaḥ kirañśaraiḥ payodharaḥ śailamivāśmavṛṣṭibhiḥ

23. 23

    स ताञ्शरांस्तस्य विमोक्षयन्कपिश्चचार वीरः पथि वायुसेविते

    शरान्तरे मारुतवद्विनिष्पतन्मनोजवः संयति चण्डविक्रमः

    sa tāñśarāṃstasya vimokṣayankapiścacāra vīraḥ pathi vāyusevite

    śarāntare mārutavadviniṣpatanmanojavaḥ saṃyati caṇḍavikramaḥ

24. 24

    तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं खमास्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः

    अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा जगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः

    tamāttabāṇāsanamāhavonmukhaṃ khamāstṛṇantaṃ vividhaiḥ śarottamaiḥ

    avaikṣatākṣaṃ bahumānacakṣuṣā jagāma cintāṃ ca sa mārutātmajaḥ

25. 25

    ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः कुमारवर्येण महात्मना नदन्

    महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद्विचिन्तयामास रणे पराक्रमम्

    tataḥ śarairbhinnabhujāntaraḥ kapiḥ kumāravaryeṇa mahātmanā nadan

    mahābhujaḥ karmaviśeṣatattvavidvicintayāmāsa raṇe parākramam

26. 26

    अबालवद्बालदिवाकरप्रभः करोत्ययं कर्म महन्महाबलः

    न चास्य सर्वाहवकर्मशोभिनः प्रमापणे मे मतिरत्र जायते

    abālavadbāladivākaraprabhaḥ karotyayaṃ karma mahanmahābalaḥ

    na cāsya sarvāhavakarmaśobhinaḥ pramāpaṇe me matiratra jāyate

27. 27

    अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः समाहितश्चातिसहश्च संयुगे

    असंशयं कर्मगुणोदयादयं सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः

    ayaṃ mahātmā ca mahāṃśca vīryataḥ samāhitaścātisahaśca saṃyuge

    asaṃśayaṃ karmaguṇodayādayaṃ sanāgayakṣairmunibhiśca pūjitaḥ

28. 28

    पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः समीक्षते मां प्रमुखागतः स्थितः

    पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत्सुरासुराणामपि शीघ्रकारिणः

    parākramotsāhavivṛddhamānasaḥ samīkṣate māṃ pramukhāgataḥ sthitaḥ

    parākramo hyasya manāṃsi kampayetsurāsurāṇāmapi śīghrakāriṇaḥ

29. 29

    न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते

    प्रमापणं त्वेव ममास्य रोचते न वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः

    na khalvayaṃ nābhibhavedupekṣitaḥ parākramo hyasya raṇe vivardhate

    pramāpaṇaṃ tveva mamāsya rocate na vardhamāno'gnirupekṣituṃ kṣamaḥ

30. 30

    इति प्रवेगं तु परस्य तर्कयन्स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान्

    चकार वेगं तु महाबलस्तदा मतिं च चक्रेऽस्य वधे महाकपिः

    iti pravegaṃ tu parasya tarkayansvakarmayogaṃ ca vidhāya vīryavān

    cakāra vegaṃ tu mahābalastadā matiṃ ca cakre'sya vadhe mahākapiḥ