Sarga 49

36 shlokas

1. 1

   तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान्हरिसत्तमः

   वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम्

   taṃ samīkṣya mahāsattvaṃ sattvavānharisattamaḥ

   vākyamarthavadavyagrastamuvāca daśānanam

2. 2

   अहं सुग्रीवसंदेशादिह प्राप्तस्तवालयम्

   राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत्

   ahaṃ sugrīvasaṃdeśādiha prāptastavālayam

   rākṣasendra harīśastvāṃ bhrātā kuśalamabravīt

3. 3

   भ्रातुः शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः

   धर्मार्थोपहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम्

   bhrātuḥ śṛṇu samādeśaṃ sugrīvasya mahātmanaḥ

   dharmārthopahitaṃ vākyamiha cāmutra ca kṣamam

4. 4

   राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान्

   पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः

   rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān

   piteva bandhurlokasya sureśvarasamadyutiḥ

5. 5

   ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः

   पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम्

   jyeṣṭhastasya mahābāhuḥ putraḥ priyakaraḥ prabhuḥ

   piturnideśānniṣkrāntaḥ praviṣṭo daṇḍakāvanam

6. 6

   लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया

   रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः

   lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā

   rāmo nāma mahātejā dharmyaṃ panthānamāśritaḥ

7. 7

   तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिमनुव्रता

   वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः

   tasya bhāryā vane naṣṭā sītā patimanuvratā

   vaidehasya sutā rājño janakasya mahātmanaḥ

8. 8

   स मार्गमाणस्तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः

   ऋश्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण च संगतः

   sa mārgamāṇastāṃ devīṃ rājaputraḥ sahānujaḥ

   ṛśyamūkamanuprāptaḥ sugrīveṇa ca saṃgataḥ

9. 9

   तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम्

   सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम्

   tasya tena pratijñātaṃ sītāyāḥ parimārgaṇam

   sugrīvasyāpi rāmeṇa harirājyaṃ niveditam

10. 10

    ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम्

    सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः

    tatastena mṛdhe hatvā rājaputreṇa vālinam

    sugrīvaḥ sthāpito rājye haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvaraḥ

11. 11

    स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसंगरः

    हरीन्संप्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः

    sa sītāmārgaṇe vyagraḥ sugrīvaḥ satyasaṃgaraḥ

    harīnsaṃpreṣayāmāsa diśaḥ sarvā harīśvaraḥ

12. 12

    तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च

    दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते अधश्चोपरि चाम्बरे

    tāṃ harīṇāṃ sahasrāṇi śatāni niyutāni ca

    dikṣu sarvāsu mārgante adhaścopari cāmbare

13. 13

    वैनतेयसमाः केचित्केचित्तत्रानिलोपमाः

    असंगगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः

    vainateyasamāḥ kecitkecittatrānilopamāḥ

    asaṃgagatayaḥ śīghrā harivīrā mahābalāḥ

14. 14

    अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः

    सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम्

    समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुरिहागतः

    ahaṃ tu hanumānnāma mārutasyaurasaḥ sutaḥ

    sītāyāstu kṛte tūrṇaṃ śatayojanamāyatam

    samudraṃ laṅghayitvaiva tāṃ didṛkṣurihāgataḥ

15. 15

    तद्भवान्दृष्टधर्मार्थस्तपःकृतपरिग्रहः

    परदारान्महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि

    tadbhavāndṛṣṭadharmārthastapaḥkṛtaparigrahaḥ

    paradārānmahāprājña noparoddhuṃ tvamarhasi

16. 16

    न हि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु

    मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः

    na hi dharmaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu

    mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ

17. 17

    कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम्

    शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि

    kaśca lakṣmaṇamuktānāṃ rāmakopānuvartinām

    śarāṇāmagrataḥ sthātuṃ śakto devāsureṣvapi

18. 18

    न चापि त्रिषु लोकेषु राजन्विद्येत कश्चन

    राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात्

    na cāpi triṣu lokeṣu rājanvidyeta kaścana

    rāghavasya vyalīkaṃ yaḥ kṛtvā sukhamavāpnuyāt

19. 19

    तत्त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुबन्धि च

    मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम्

    tattrikālahitaṃ vākyaṃ dharmyamarthānubandhi ca

    manyasva naradevāya jānakī pratidīyatām

20. 20

    दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम्

    उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः

    dṛṣṭā hīyaṃ mayā devī labdhaṃ yadiha durlabham

    uttaraṃ karma yaccheṣaṃ nimittaṃ tatra rāghavaḥ

21. 21

    लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा

    गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम्

    lakṣiteyaṃ mayā sītā tathā śokaparāyaṇā

    gṛhya yāṃ nābhijānāsi pañcāsyāmiva pannagīm

22. 22

    नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि

    विषसंसृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा

    neyaṃ jarayituṃ śakyā sāsurairamarairapi

    viṣasaṃsṛṣṭamatyarthaṃ bhuktamannamivaujasā

23. 23

    तपःसंतापलब्धस्ते योऽयं धर्मपरिग्रहः

    न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः

    tapaḥsaṃtāpalabdhaste yo'yaṃ dharmaparigrahaḥ

    na sa nāśayituṃ nyāyya ātmaprāṇaparigrahaḥ

24. 24

    अवध्यतां तपोभिर्यां भवान्समनुपश्यति

    आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान्

    avadhyatāṃ tapobhiryāṃ bhavānsamanupaśyati

    ātmanaḥ sāsurairdevairhetustatrāpyayaṃ mahān

25. 25

    सुग्रीवो न हि देवोऽयं नासुरो न च मानुषः

    न राक्षसो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः

    sugrīvo na hi devo'yaṃ nāsuro na ca mānuṣaḥ

    na rākṣaso na gandharvo na yakṣo na ca pannagaḥ

26. 26

    मानुषो राघवो राजन्सुग्रीवश्च हरीश्वरः

    तस्मात्प्राणपरित्राणं कथं राजन्करिष्यसि

    mānuṣo rāghavo rājansugrīvaśca harīśvaraḥ

    tasmātprāṇaparitrāṇaṃ kathaṃ rājankariṣyasi

27. 27

    न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम्

    तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः

    na tu dharmopasaṃhāramadharmaphalasaṃhitam

    tadeva phalamanveti dharmaścādharmanāśanaḥ

28. 28

    प्राप्तं धर्मफलं तावद्भवता नात्र संशयः

    फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे

    prāptaṃ dharmaphalaṃ tāvadbhavatā nātra saṃśayaḥ

    phalamasyāpyadharmasya kṣiprameva prapatsyase

29. 29

    जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा

    रामसुग्रीवसख्यं च बुध्यस्व हितमात्मनः

    janasthānavadhaṃ buddhvā buddhvā vālivadhaṃ tathā

    rāmasugrīvasakhyaṃ ca budhyasva hitamātmanaḥ

30. 30

    कामं खल्वहमप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम्

    लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु विनिश्चयः

    kāmaṃ khalvahamapyekaḥ savājirathakuñjarām

    laṅkāṃ nāśayituṃ śaktastasyaiṣa tu viniścayaḥ