28 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
न मां प्रीणयते राज्यं त्वय्येवं दुःखिते नृप
धिङ्माम् अस्तु सुदुर्बुद्धिं राज्यसक्तं प्रमादिनम्
yudhiṣṭhira uvāca
na māṃ prīṇayate rājyaṃ tvayyevaṃ duḥkhite nṛpa
dhiṅmām astu sudurbuddhiṃ rājyasaktaṃ pramādinam
- 2
यो ऽहं भवन्तं दुःखार्तम् उपवासकृशं नृप
यताहारं क्षितिशयं नाविन्दं भ्रातृभिः सह
yo 'haṃ bhavantaṃ duḥkhārtam upavāsakṛśaṃ nṛpa
yatāhāraṃ kṣitiśayaṃ nāvindaṃ bhrātṛbhiḥ saha
- 3
अहो ऽस्मि वञ्चितो मूढो भवता गूढबुद्धिना
विश्वासयित्वा पूर्वं मां यद् इदं दुःखम् अश्नुथाः
aho 'smi vañcito mūḍho bhavatā gūḍhabuddhinā
viśvāsayitvā pūrvaṃ māṃ yad idaṃ duḥkham aśnuthāḥ
- 4
किं मे राज्येन भोगैर्वा किं यज्ञैः किं सुखेन वा
यस्य मे त्वं महीपाल दुःखान्येतान्यवाप्तवान्
kiṃ me rājyena bhogairvā kiṃ yajñaiḥ kiṃ sukhena vā
yasya me tvaṃ mahīpāla duḥkhānyetānyavāptavān
- 5
पीडितं चापि जानामि राज्यम् आत्मानम् एव च
अनेन वचसा तुभ्यं दुःखितस्य जनेश्वर
pīḍitaṃ cāpi jānāmi rājyam ātmānam eva ca
anena vacasā tubhyaṃ duḥkhitasya janeśvara
- 6
भवान्पिता भवान्माता भवान्नः परमो गुरुः
भवता विप्रहीणा हि क्व नु तिष्ठामहे वयम्
bhavānpitā bhavānmātā bhavānnaḥ paramo guruḥ
bhavatā viprahīṇā hi kva nu tiṣṭhāmahe vayam
- 7
औरसो भवतः पुत्रो युयुत्सुर्नृपसत्तम
अस्तु राजा महाराज यं चान्यं मन्यते भवान्
auraso bhavataḥ putro yuyutsurnṛpasattama
astu rājā mahārāja yaṃ cānyaṃ manyate bhavān
- 8
अहं वनं गमिष्यामि भवान्राज्यं प्रशास्त्विदम्
न माम् अयशसा दग्धं भूयस्त्वं दग्धुम् अर्हसि
ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi bhavānrājyaṃ praśāstvidam
na mām ayaśasā dagdhaṃ bhūyastvaṃ dagdhum arhasi
- 9
नाहं राजा भवान्राजा भवता परवान् अहम्
कथं गुरुं त्वां धर्मज्ञम् अनुज्ञातुम् इहोत्सहे
nāhaṃ rājā bhavānrājā bhavatā paravān aham
kathaṃ guruṃ tvāṃ dharmajñam anujñātum ihotsahe
- 10
न मन्युर्हृदि नः कश्चिद्दुर्योधनकृते ऽनघ
भवितव्यं तथा तद्धि वयं ते चैव मोहिताः
na manyurhṛdi naḥ kaścidduryodhanakṛte 'nagha
bhavitavyaṃ tathā taddhi vayaṃ te caiva mohitāḥ
- 11
वयं हि पुत्रा भवतो यथा दुर्योधनादयः
गान्धारी चैव कुन्ती च निर्विशेषे मते मम
vayaṃ hi putrā bhavato yathā duryodhanādayaḥ
gāndhārī caiva kuntī ca nirviśeṣe mate mama
- 12
स मां त्वं यदि राजेन्द्र परित्यज्य गमिष्यसि
पृष्ठतस्त्वानुयास्यामि सत्येनात्मानम् आलभे
sa māṃ tvaṃ yadi rājendra parityajya gamiṣyasi
pṛṣṭhatastvānuyāsyāmi satyenātmānam ālabhe
- 13
इयं हि वसुसम्पूर्णा मही सागरमेखला
भवता विप्रहीणस्य न मे प्रीतिकरी भवेत्
iyaṃ hi vasusampūrṇā mahī sāgaramekhalā
bhavatā viprahīṇasya na me prītikarī bhavet
- 14
भवदीयम् इदं सर्वं शिरसा त्वां प्रसादये
त्वदधीनाः स्म राजेन्द्र व्येतु ते मानसो ज्वरः
bhavadīyam idaṃ sarvaṃ śirasā tvāṃ prasādaye
tvadadhīnāḥ sma rājendra vyetu te mānaso jvaraḥ
- 15
भवितव्यम् अनुप्राप्तं मन्ये त्वां तज्जनाधिप
दिष्ट्या शुश्रूषमाणस्त्वां मोक्ष्यामि मनसो ज्वरम्
bhavitavyam anuprāptaṃ manye tvāṃ tajjanādhipa
diṣṭyā śuśrūṣamāṇastvāṃ mokṣyāmi manaso jvaram
- 16
धृतराष्ट्र उवाच
तापस्ये मे मनस्तात वर्तते कुरुनन्दन
उचितं हि कुले ऽस्माकम् अरण्यगमनं प्रभो
dhṛtarāṣṭra uvāca
tāpasye me manastāta vartate kurunandana
ucitaṃ hi kule 'smākam araṇyagamanaṃ prabho
- 17
चिरम् अस्म्युषितः पुत्र चिरं शुश्रूषितस्त्वया
वृद्धं माम् अभ्यनुज्ञातुं त्वम् अर्हसि जनाधिप
ciram asmyuṣitaḥ putra ciraṃ śuśrūṣitastvayā
vṛddhaṃ mām abhyanujñātuṃ tvam arhasi janādhipa
- 18
वैशंपायन उवाच
इत्युक्त्वा धर्मराजानं वेपमानः कृताञ्जलिम्
उवाच वचनं राजा धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः
vaiśaṃpāyana uvāca
ityuktvā dharmarājānaṃ vepamānaḥ kṛtāñjalim
uvāca vacanaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ
- 19
संजयं च महामात्रं कृपं चापि महारथम्
अनुनेतुम् इहेच्छामि भवद्भिः पृथिवीपतिम्
saṃjayaṃ ca mahāmātraṃ kṛpaṃ cāpi mahāratham
anunetum ihecchāmi bhavadbhiḥ pṛthivīpatim
- 20
ग्लायते मे मनो हीदं मुखं च परिशुष्यति
वयसा च प्रकृष्टेन वाग्व्यायामेन चैव हि
glāyate me mano hīdaṃ mukhaṃ ca pariśuṣyati
vayasā ca prakṛṣṭena vāgvyāyāmena caiva hi
- 21
इत्युक्त्वा स तु धर्मात्मा वृद्धो राजा कुरूद्वहः
गान्धारीं शिश्रिये धीमान्सहसैव गतासुवत्
ityuktvā sa tu dharmātmā vṛddho rājā kurūdvahaḥ
gāndhārīṃ śiśriye dhīmānsahasaiva gatāsuvat
- 22
तं तु दृष्ट्वा तथासीनं निश्चेष्टं कुरुपार्थिवम्
आर्तिं राजा ययौ तूर्णं कौन्तेयः परवीरहा
taṃ tu dṛṣṭvā tathāsīnaṃ niśceṣṭaṃ kurupārthivam
ārtiṃ rājā yayau tūrṇaṃ kaunteyaḥ paravīrahā
- 23
युधिष्ठिर उवाच
यस्य नागसहस्रेण दशसंख्येन वै बलम्
सो ऽयं नारीम् उपाश्रित्य शेते राजा गतासुवत्
yudhiṣṭhira uvāca
yasya nāgasahasreṇa daśasaṃkhyena vai balam
so 'yaṃ nārīm upāśritya śete rājā gatāsuvat
- 24
आयसी प्रतिमा येन भीमसेनस्य वै पुरा
चूर्णीकृता बलवता स बलार्थी श्रितः स्त्रियम्
āyasī pratimā yena bhīmasenasya vai purā
cūrṇīkṛtā balavatā sa balārthī śritaḥ striyam
- 25
धिग् अस्तु माम् अधर्मज्ञं धिग्बुद्धिं धिक्च मे श्रुतम्
यत्कृते पृथिवीपालः शेते ऽयम् अतथोचितः
dhig astu mām adharmajñaṃ dhigbuddhiṃ dhikca me śrutam
yatkṛte pṛthivīpālaḥ śete 'yam atathocitaḥ
- 26
अहम् अप्युपवत्स्यामि यथैवायं गुरुर्मम
यदि राजा न भुङ्क्ते ऽयं गान्धारी च यशस्विनी
aham apyupavatsyāmi yathaivāyaṃ gururmama
yadi rājā na bhuṅkte 'yaṃ gāndhārī ca yaśasvinī
- 27
वैशंपायन उवाच
ततो ऽस्य पाणिना राजा जलशीतेन पाण्डवः
उरो मुखं च शनकैः पर्यमार्जत धर्मवित्
vaiśaṃpāyana uvāca
tato 'sya pāṇinā rājā jalaśītena pāṇḍavaḥ
uro mukhaṃ ca śanakaiḥ paryamārjata dharmavit
- 28
तेन रत्नौषधिमता पुण्येन च सुगन्धिना
पाणिस्पर्शेन राज्ञस्तु राजा संज्ञाम् अवाप ह
tena ratnauṣadhimatā puṇyena ca sugandhinā
pāṇisparśena rājñastu rājā saṃjñām avāpa ha

