44 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
द्विवर्षोपनिवृत्तेषु पाण्डवेषु यदृच्छया
देवर्षिर्नारदो राजन्न् आजगाम युधिष्ठिरम्
vaiśaṃpāyana uvāca
dvivarṣopanivṛtteṣu pāṇḍaveṣu yadṛcchayā
devarṣirnārado rājann ājagāma yudhiṣṭhiram
- 2
तम् अभ्यर्च्य महाबाहुः कुरुराजो युधिष्ठिरः
आसीनं परिविश्वस्तं प्रोवाच वदतां वरः
tam abhyarcya mahābāhuḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ
āsīnaṃ pariviśvastaṃ provāca vadatāṃ varaḥ
- 3
चिरस्य खलु पश्यामि भगवन्तम् उपस्थितम्
कच्चित्ते कुशलं विप्र शुभं वा प्रत्युपस्थितम्
cirasya khalu paśyāmi bhagavantam upasthitam
kaccitte kuśalaṃ vipra śubhaṃ vā pratyupasthitam
- 4
के देशाः परिदृष्टास्ते किं च कार्यं करोमि ते
तद्ब्रूहि द्विजमुख्य त्वम् अस्माकं च प्रियो ऽतिथिः
ke deśāḥ paridṛṣṭāste kiṃ ca kāryaṃ karomi te
tadbrūhi dvijamukhya tvam asmākaṃ ca priyo 'tithiḥ
- 5
नारद उवाच
चिरदृष्टो ऽसि मे राजन्न् आगतो ऽस्मि तपोवनात्
परिदृष्टानि तीर्थानि गङ्गा चैव मया नृप
nārada uvāca
ciradṛṣṭo 'si me rājann āgato 'smi tapovanāt
paridṛṣṭāni tīrthāni gaṅgā caiva mayā nṛpa
- 6
युधिष्ठिर उवाच
वदन्ति पुरुषा मे ऽद्य गङ्गातीरनिवासिनः
धृतराष्ट्रं महात्मानम् आस्थितं परमं तपः
yudhiṣṭhira uvāca
vadanti puruṣā me 'dya gaṅgātīranivāsinaḥ
dhṛtarāṣṭraṃ mahātmānam āsthitaṃ paramaṃ tapaḥ
- 7
अपि दृष्टस्त्वया तत्र कुशली स कुरूद्वहः
गान्धारी च पृथा चैव सूतपुत्रश्च संजयः
api dṛṣṭastvayā tatra kuśalī sa kurūdvahaḥ
gāndhārī ca pṛthā caiva sūtaputraśca saṃjayaḥ
- 8
कथं च वर्तते चाद्य पिता मम स पार्थिवः
श्रोतुम् इच्छामि भगवन्यदि दृष्टस्त्वया नृपः
kathaṃ ca vartate cādya pitā mama sa pārthivaḥ
śrotum icchāmi bhagavanyadi dṛṣṭastvayā nṛpaḥ
- 9
नारद उवाच
स्थिरीभूय महाराज शृणु सर्वं यथातथम्
यथा श्रुतं च दृष्टं च मया तस्मिंस्तपोवने
nārada uvāca
sthirībhūya mahārāja śṛṇu sarvaṃ yathātatham
yathā śrutaṃ ca dṛṣṭaṃ ca mayā tasmiṃstapovane
- 10
वनवासनिवृत्तेषु भवत्सु कुरुनन्दन
कुरुक्षेत्रात्पिता तुभ्यं गङ्गाद्वारं ययौ नृप
vanavāsanivṛtteṣu bhavatsu kurunandana
kurukṣetrātpitā tubhyaṃ gaṅgādvāraṃ yayau nṛpa
- 11
गान्धार्या सहितो धीमान्वध्वा कुन्त्या समन्वितः
संजयेन च सूतेन साग्निहोत्रः सयाजकः
gāndhāryā sahito dhīmānvadhvā kuntyā samanvitaḥ
saṃjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ
- 12
आतस्थे स तपस्तीव्रं पिता तव तपोधनः
वीटां मुखे समाधाय वायुभक्षो ऽभवन्मुनिः
ātasthe sa tapastīvraṃ pitā tava tapodhanaḥ
vīṭāṃ mukhe samādhāya vāyubhakṣo 'bhavanmuniḥ
- 13
वने स मुनिभिः सर्वैः पूज्यमानो महातपाः
त्वगस्थिमात्रशेषः स षण्मासान् अभवन्नृपः
vane sa munibhiḥ sarvaiḥ pūjyamāno mahātapāḥ
tvagasthimātraśeṣaḥ sa ṣaṇmāsān abhavannṛpaḥ
- 14
गान्धारी तु जलाहारा कुन्ती मासोपवासिनी
संजयः षष्ठभक्तेन वर्तयामास भारत
gāndhārī tu jalāhārā kuntī māsopavāsinī
saṃjayaḥ ṣaṣṭhabhaktena vartayāmāsa bhārata
- 15
अग्नींस्तु याजकास्तत्र जुहुवुर्विधिवत्प्रभो
दृश्यतो ऽदृश्यतश्चैव वने तस्मिन्नृपस्य ह
agnīṃstu yājakāstatra juhuvurvidhivatprabho
dṛśyato 'dṛśyataścaiva vane tasminnṛpasya ha
- 16
अनिकेतो ऽथ राजा स बभूव वनगोचरः
ते चापि सहिते देव्यौ संजयश्च तम् अन्वयुः
aniketo 'tha rājā sa babhūva vanagocaraḥ
te cāpi sahite devyau saṃjayaśca tam anvayuḥ
- 17
संजयो नृपतेर्नेता समेषु विषमेषु च
गान्धार्यास्तु पृथा राजंश्चक्षुर् आसीद् अनिन्दिता
saṃjayo nṛpaternetā sameṣu viṣameṣu ca
gāndhāryāstu pṛthā rājaṃścakṣur āsīd aninditā
- 18
ततः कदाचिद्गङ्गायाः कच्छे स नृपसत्तमः
गङ्गायाम् आप्लुतो धीमान् आश्रमाभिमुखो ऽभवत्
tataḥ kadācidgaṅgāyāḥ kacche sa nṛpasattamaḥ
gaṅgāyām āpluto dhīmān āśramābhimukho 'bhavat
- 19
अथ वायुः समुद्भूतो दावाग्निर् अभवन्महान्
ददाह तद्वनं सर्वं परिगृह्य समन्ततः
atha vāyuḥ samudbhūto dāvāgnir abhavanmahān
dadāha tadvanaṃ sarvaṃ parigṛhya samantataḥ
- 20
दह्यत्सु मृगयूथेषु द्विजिह्वेषु समन्ततः
वराहाणां च यूथेषु संश्रयत्सु जलाशयान्
dahyatsu mṛgayūtheṣu dvijihveṣu samantataḥ
varāhāṇāṃ ca yūtheṣu saṃśrayatsu jalāśayān
- 21
समाविद्धे वने तस्मिन्प्राप्ते व्यसन उत्तमे
निराहारतया राजा मन्दप्राणविचेष्टितः
असमर्थो ऽपसरणे सुकृशौ मातरौ च ते
samāviddhe vane tasminprāpte vyasana uttame
nirāhāratayā rājā mandaprāṇaviceṣṭitaḥ
asamartho 'pasaraṇe sukṛśau mātarau ca te
- 22
ततः स नृपतिर्दृष्ट्वा वह्निम् आयान्तम् अन्तिकात्
इदम् आह ततः सूतं संजयं पृथिवीपते
tataḥ sa nṛpatirdṛṣṭvā vahnim āyāntam antikāt
idam āha tataḥ sūtaṃ saṃjayaṃ pṛthivīpate
- 23
गच्छ संजय यत्राग्निर्न त्वां दहति कर्हिचित्
वयम् अत्राग्निना युक्ता गमिष्यामः परां गतिम्
gaccha saṃjaya yatrāgnirna tvāṃ dahati karhicit
vayam atrāgninā yuktā gamiṣyāmaḥ parāṃ gatim
- 24
तम् उवाच किलोद्विग्नः संजयो वदतां वरः
राजन्मृत्युर् अनिष्टो ऽयं भविता ते वृथाग्निना
tam uvāca kilodvignaḥ saṃjayo vadatāṃ varaḥ
rājanmṛtyur aniṣṭo 'yaṃ bhavitā te vṛthāgninā
- 25
न चोपायं प्रपश्यामि मोक्षणे जातवेदसः
यद् अत्रानन्तरं कार्यं तद्भवान्वक्तुम् अर्हति
na copāyaṃ prapaśyāmi mokṣaṇe jātavedasaḥ
yad atrānantaraṃ kāryaṃ tadbhavānvaktum arhati
- 26
इत्युक्तः संजयेनेदं पुनर् आह स पार्थिवः
नैष मृत्युर् अनिष्टो नो निःसृतानां गृहात्स्वयम्
ityuktaḥ saṃjayenedaṃ punar āha sa pārthivaḥ
naiṣa mṛtyur aniṣṭo no niḥsṛtānāṃ gṛhātsvayam
- 27
जलम् अग्निस्तथा वायुर् अथ वापि विकर्शनम्
तापसानां प्रशस्यन्ते गच्छ संजय माचिरम्
jalam agnistathā vāyur atha vāpi vikarśanam
tāpasānāṃ praśasyante gaccha saṃjaya māciram
- 28
इत्युक्त्वा संजयं राजा समाधाय मनस्तदा
प्राङ्मुखः सह गान्धार्या कुन्त्या चोपाविशत्तदा
ityuktvā saṃjayaṃ rājā samādhāya manastadā
prāṅmukhaḥ saha gāndhāryā kuntyā copāviśattadā
- 29
संजयस्तं तथा दृष्ट्वा प्रदक्षिणम् अथाकरोत्
उवाच चैनं मेधावी युङ्क्ष्वात्मानम् इति प्रभो
saṃjayastaṃ tathā dṛṣṭvā pradakṣiṇam athākarot
uvāca cainaṃ medhāvī yuṅkṣvātmānam iti prabho
- 30
ऋषिपुत्रो मनीषी स राजा चक्रे ऽस्य तद्वचः
संनिरुध्येन्द्रियग्रामम् आसीत्काष्ठोपमस्तदा
ṛṣiputro manīṣī sa rājā cakre 'sya tadvacaḥ
saṃnirudhyendriyagrāmam āsītkāṣṭhopamastadā

