37 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
युधिष्ठिर महाबाहो कच्चित्तात कुशल्यसि
सहितो भ्रातृभिः सर्वैः पौरजानपदैस्तथा
dhṛtarāṣṭra uvāca
yudhiṣṭhira mahābāho kaccittāta kuśalyasi
sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ paurajānapadaistathā
- 2
ये च त्वाम् उपजीवन्ति कच्चित्ते ऽपि निरामयाः
सचिवा भृत्यवर्गाश्च गुरवश्चैव ते विभो
ye ca tvām upajīvanti kaccitte 'pi nirāmayāḥ
sacivā bhṛtyavargāśca guravaścaiva te vibho
- 3
कच्चिद्वर्तसि पौराणीं वृत्तिं राजर्षिसेविताम्
कच्चिद्दायान् अनुच्छिद्य कोशस्ते ऽभिप्रपूर्यते
kaccidvartasi paurāṇīṃ vṛttiṃ rājarṣisevitām
kacciddāyān anucchidya kośaste 'bhiprapūryate
- 4
अरिमध्यस्थमित्रेषु वर्तसे चानुरूपतः
ब्राह्मणान् अग्रहारैर्वा यथावद् अनुपश्यसि
arimadhyasthamitreṣu vartase cānurūpataḥ
brāhmaṇān agrahārairvā yathāvad anupaśyasi
- 5
कच्चित्ते परितुष्यन्ति शीलेन भरतर्षभ
शत्रवो गुरवः पौरा भृत्या वा स्वजनो ऽपि वा
kaccitte parituṣyanti śīlena bharatarṣabha
śatravo guravaḥ paurā bhṛtyā vā svajano 'pi vā
- 6
कच्चिद्यजसि राजेन्द्र श्रद्धावान्पितृदेवताः
अतिथींश्चान्नपानेन कच्चिद् अर्चसि भारत
kaccidyajasi rājendra śraddhāvānpitṛdevatāḥ
atithīṃścānnapānena kaccid arcasi bhārata
- 7
कच्चिच्च विषये विप्राः स्वकर्मनिरतास्तव
क्षत्रिया वैश्यवर्गा वा शूद्रा वापि कुटुम्बिनः
kaccicca viṣaye viprāḥ svakarmaniratāstava
kṣatriyā vaiśyavargā vā śūdrā vāpi kuṭumbinaḥ
- 8
कच्चित्स्त्रीबालवृद्धं ते न शोचति न याचते
जामयः पूजिताः कच्चित्तव गेहे नरर्षभ
kaccitstrībālavṛddhaṃ te na śocati na yācate
jāmayaḥ pūjitāḥ kaccittava gehe nararṣabha
- 9
कच्चिद्राजर्षिवंशो ऽयं त्वाम् आसाद्य महीपतिम्
यथोचितं महाराज यशसा नावसीदति
kaccidrājarṣivaṃśo 'yaṃ tvām āsādya mahīpatim
yathocitaṃ mahārāja yaśasā nāvasīdati
- 10
वैशंपायन उवाच
इत्येवंवादिनं तं स न्यायवित्प्रत्यभाषत
कुशलप्रश्नसंयुक्तं कुशलो वाक्यकर्मणि
vaiśaṃpāyana uvāca
ityevaṃvādinaṃ taṃ sa nyāyavitpratyabhāṣata
kuśalapraśnasaṃyuktaṃ kuśalo vākyakarmaṇi
- 11
कच्चित्ते वर्धते राजंस्तपो मन्दश्रमस्य ते
अपि मे जननी चेयं शुश्रूषुर्विगतक्लमा
अप्यस्याः सफलो राजन्वनवासो भविष्यति
kaccitte vardhate rājaṃstapo mandaśramasya te
api me jananī ceyaṃ śuśrūṣurvigataklamā
apyasyāḥ saphalo rājanvanavāso bhaviṣyati
- 12
इयं च माता ज्येष्ठा मे वीतवाताध्वकर्शिता
घोरेण तपसा युक्ता देवी कच्चिन्न शोचति
iyaṃ ca mātā jyeṣṭhā me vītavātādhvakarśitā
ghoreṇa tapasā yuktā devī kaccinna śocati
- 13
हतान्पुत्रान्महावीर्यान्क्षत्रधर्मपरायणान्
नापध्यायति वा कच्चिद् अस्मान्पापकृतः सदा
hatānputrānmahāvīryānkṣatradharmaparāyaṇān
nāpadhyāyati vā kaccid asmānpāpakṛtaḥ sadā
- 14
क्व चासौ विदुरो राजन्नैनं पश्यामहे वयम्
संजयः कुशली चायं कच्चिन्नु तपसि स्थितः
kva cāsau viduro rājannainaṃ paśyāmahe vayam
saṃjayaḥ kuśalī cāyaṃ kaccinnu tapasi sthitaḥ
- 15
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं धृतराष्ट्रो जनाधिपम्
कुशली विदुरः पुत्र तपो घोरं समास्थितः
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ dhṛtarāṣṭro janādhipam
kuśalī viduraḥ putra tapo ghoraṃ samāsthitaḥ
- 16
वायुभक्षो निराहारः कृशो धमनिसंततः
कदाचिद्दृश्यते विप्रैः शून्ये ऽस्मिन्कानने क्वचित्
vāyubhakṣo nirāhāraḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ
kadāciddṛśyate vipraiḥ śūnye 'sminkānane kvacit
- 17
इत्येवं वदतस्तस्य जटी वीटामुखः कृशः
दिग्वासा मलदिग्धाङ्गो वनरेणुसमुक्षितः
ityevaṃ vadatastasya jaṭī vīṭāmukhaḥ kṛśaḥ
digvāsā maladigdhāṅgo vanareṇusamukṣitaḥ
- 18
दूराद् आलक्षितः क्षत्ता तत्राख्यातो महीपतेः
निवर्तमानः सहसा जनं दृष्ट्वाश्रमं प्रति
dūrād ālakṣitaḥ kṣattā tatrākhyāto mahīpateḥ
nivartamānaḥ sahasā janaṃ dṛṣṭvāśramaṃ prati
- 19
तम् अन्वधावन्नृपतिर् एक एव युधिष्ठिरः
प्रविशन्तं वनं घोरं लक्ष्यालक्ष्यं क्वचित्क्वचित्
tam anvadhāvannṛpatir eka eva yudhiṣṭhiraḥ
praviśantaṃ vanaṃ ghoraṃ lakṣyālakṣyaṃ kvacitkvacit
- 20
भो भो विदुर राजाहं दयितस्ते युधिष्ठिरः
इति ब्रुवन्नरपतिस्तं यत्नाद् अभ्यधावत
bho bho vidura rājāhaṃ dayitaste yudhiṣṭhiraḥ
iti bruvannarapatistaṃ yatnād abhyadhāvata
- 21
ततो विविक्त एकान्ते तस्थौ बुद्धिमतां वरः
विदुरो वृक्षम् आश्रित्य कंचित्तत्र वनान्तरे
tato vivikta ekānte tasthau buddhimatāṃ varaḥ
viduro vṛkṣam āśritya kaṃcittatra vanāntare
- 22
तं राजा क्षीणभूयिष्ठम् आकृतीमात्रसूचितम्
अभिजज्ञे महाबुद्धिं महाबुद्धिर्युधिष्ठिरः
taṃ rājā kṣīṇabhūyiṣṭham ākṛtīmātrasūcitam
abhijajñe mahābuddhiṃ mahābuddhiryudhiṣṭhiraḥ
- 23
युधिष्ठिरो ऽहम् अस्मीति वाक्यम् उक्त्वाग्रतः स्थितः
विदुरस्याश्रवे राजा स च प्रत्याह संज्ञया
yudhiṣṭhiro 'ham asmīti vākyam uktvāgrataḥ sthitaḥ
vidurasyāśrave rājā sa ca pratyāha saṃjñayā
- 24
ततः सो ऽनिमिषो भूत्वा राजानं समुदैक्षत
संयोज्य विदुरस्तस्मिन्दृष्टिं दृष्ट्या समाहितः
tataḥ so 'nimiṣo bhūtvā rājānaṃ samudaikṣata
saṃyojya vidurastasmindṛṣṭiṃ dṛṣṭyā samāhitaḥ
- 25
विवेश विदुरो धीमान्गात्रैर्गात्राणि चैव ह
प्राणान्प्राणेषु च दधद् इन्द्रियाणीन्द्रियेषु च
viveśa viduro dhīmāngātrairgātrāṇi caiva ha
prāṇānprāṇeṣu ca dadhad indriyāṇīndriyeṣu ca
- 26
स योगबलम् आस्थाय विवेश नृपतेस्तनुम्
विदुरो धर्मराजस्य तेजसा प्रज्वलन्न् इव
sa yogabalam āsthāya viveśa nṛpatestanum
viduro dharmarājasya tejasā prajvalann iva
- 27
विदुरस्य शरीरं तत्तथैव स्तब्धलोचनम्
वृक्षाश्रितं तदा राजा ददर्श गतचेतनम्
vidurasya śarīraṃ tattathaiva stabdhalocanam
vṛkṣāśritaṃ tadā rājā dadarśa gatacetanam
- 28
बलवन्तं तथात्मानं मेने बहुगुणं तदा
धर्मराजो महातेजास्तच्च सस्मार पाण्डवः
balavantaṃ tathātmānaṃ mene bahuguṇaṃ tadā
dharmarājo mahātejāstacca sasmāra pāṇḍavaḥ
- 29
पौराणम् आत्मनः सर्वं विद्यावान्स विशां पते
योगधर्मं महातेजा व्यासेन कथितं यथा
paurāṇam ātmanaḥ sarvaṃ vidyāvānsa viśāṃ pate
yogadharmaṃ mahātejā vyāsena kathitaṃ yathā
- 30
धर्मराजस्तु तत्रैनं संचस्कारयिषुस्तदा
दग्धुकामो ऽभवद्विद्वान् अथ वै वाग् अभाषत
dharmarājastu tatrainaṃ saṃcaskārayiṣustadā
dagdhukāmo 'bhavadvidvān atha vai vāg abhāṣata

