23 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
संधिविग्रहम् अप्यत्र पश्येथा राजसत्तम
द्वियोनिं त्रिविधोपायं बहुकल्पं युधिष्ठिर
dhṛtarāṣṭra uvāca
saṃdhivigraham apyatra paśyethā rājasattama
dviyoniṃ trividhopāyaṃ bahukalpaṃ yudhiṣṭhira
- 2
राजेन्द्र पर्युपासीथाश्छित्त्वा द्वैविध्यम् आत्मनः
तुष्टपुष्टबलः शत्रुर् आत्मवान् इति च स्मरेत्
rājendra paryupāsīthāśchittvā dvaividhyam ātmanaḥ
tuṣṭapuṣṭabalaḥ śatrur ātmavān iti ca smaret
- 3
पर्युपासनकाले तु विपरीतं विधीयते
आमर्दकाले राजेन्द्र व्यपसर्पस्ततो वरः
paryupāsanakāle tu viparītaṃ vidhīyate
āmardakāle rājendra vyapasarpastato varaḥ
- 4
व्यसनं भेदनं चैव शत्रूणां कारयेत्ततः
कर्शनं भीषणं चैव युद्धे चापि बहुक्षयम्
vyasanaṃ bhedanaṃ caiva śatrūṇāṃ kārayettataḥ
karśanaṃ bhīṣaṇaṃ caiva yuddhe cāpi bahukṣayam
- 5
प्रयास्यमानो नृपतिस्त्रिविधं परिचिन्तयेत्
आत्मनश्चैव शत्रोश्च शक्तिं शास्त्रविशारदः
prayāsyamāno nṛpatistrividhaṃ paricintayet
ātmanaścaiva śatrośca śaktiṃ śāstraviśāradaḥ
- 6
उत्साहप्रभुशक्तिभ्यां मन्त्रशक्त्या च भारत
उपपन्नो नरो यायाद्विपरीतम् अतो ऽन्यथा
utsāhaprabhuśaktibhyāṃ mantraśaktyā ca bhārata
upapanno naro yāyādviparītam ato 'nyathā
- 7
आददीत बलं राजा मौलं मित्रबलं तथा
अटवीबलं भृतं चैव तथा श्रेणीबलं च यत्
ādadīta balaṃ rājā maulaṃ mitrabalaṃ tathā
aṭavībalaṃ bhṛtaṃ caiva tathā śreṇībalaṃ ca yat
- 8
तत्र मित्रबलं राजन्मौलेन न विशिष्यते
श्रेणीबलं भृतं चैव तुल्य एवेति मे मतिः
tatra mitrabalaṃ rājanmaulena na viśiṣyate
śreṇībalaṃ bhṛtaṃ caiva tulya eveti me matiḥ
- 9
तथा चारबलं चैव परस्परसमं नृप
विज्ञेयं बलकालेषु राज्ञा काल उपस्थिते
tathā cārabalaṃ caiva parasparasamaṃ nṛpa
vijñeyaṃ balakāleṣu rājñā kāla upasthite
- 10
आपदश्चापि बोद्धव्या बहुरूपा नराधिप
भवन्ति राज्ञां कौरव्य यास्ताः पृथग् अतः शृणु
āpadaścāpi boddhavyā bahurūpā narādhipa
bhavanti rājñāṃ kauravya yāstāḥ pṛthag ataḥ śṛṇu
- 11
विकल्पा बहवो राजन्न् आपदां पाण्डुनन्दन
सामादिभिर् उपन्यस्य शमयेत्तान्नृपः सदा
vikalpā bahavo rājann āpadāṃ pāṇḍunandana
sāmādibhir upanyasya śamayettānnṛpaḥ sadā
- 12
यात्रां यायाद्बलैर्युक्तो राजा षड्भिः परंतप
संयुक्तो देशकालाभ्यां बलैर् आत्मगुणैस्तथा
yātrāṃ yāyādbalairyukto rājā ṣaḍbhiḥ paraṃtapa
saṃyukto deśakālābhyāṃ balair ātmaguṇaistathā
- 13
तुष्टपुष्टबलो यायाद्राजा वृद्ध्युदये रतः
आहूतश्चाप्यथो यायाद् अनृतावपि पार्थिवः
tuṣṭapuṣṭabalo yāyādrājā vṛddhyudaye rataḥ
āhūtaścāpyatho yāyād anṛtāvapi pārthivaḥ
- 14
स्थूणाश्मानं वाजिरथप्रधानां ध्वजद्रुमैः संवृतकूलरोधसम्
पदातिनागैर्बहुकर्दमां नदीं सपत्ननाशे नृपतिः प्रयायात्
sthūṇāśmānaṃ vājirathapradhānāṃ dhvajadrumaiḥ saṃvṛtakūlarodhasam
padātināgairbahukardamāṃ nadīṃ sapatnanāśe nṛpatiḥ prayāyāt
- 15
अथोपपत्त्या शकटं पद्मं वज्रं च भारत
उशना वेद यच्छास्त्रं तत्रैतद्विहितं विभो
athopapattyā śakaṭaṃ padmaṃ vajraṃ ca bhārata
uśanā veda yacchāstraṃ tatraitadvihitaṃ vibho
- 16
सादयित्वा परबलं कृत्वा च बलहर्षणम्
स्वभूमौ योजयेद्युद्धं परभूमौ तथैव च
sādayitvā parabalaṃ kṛtvā ca balaharṣaṇam
svabhūmau yojayedyuddhaṃ parabhūmau tathaiva ca
- 17
लब्धं प्रशमयेद्राजा निक्षिपेद्धनिनो नरान्
ज्ञात्वा स्वविषयं तं च सामादिभिर् उपक्रमेत्
labdhaṃ praśamayedrājā nikṣipeddhanino narān
jñātvā svaviṣayaṃ taṃ ca sāmādibhir upakramet
- 18
सर्वथैव महाराज शरीरं धारयेद् इह
प्रेत्येह चैव कर्तव्यम् आत्मनिःश्रेयसं परम्
sarvathaiva mahārāja śarīraṃ dhārayed iha
pretyeha caiva kartavyam ātmaniḥśreyasaṃ param
- 19
एवं कुर्वञ्शुभा वाचो लोके ऽस्मिञ्शृणुते नृपः
प्रेत्य स्वर्गं तथाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन्
evaṃ kurvañśubhā vāco loke 'smiñśṛṇute nṛpaḥ
pretya svargaṃ tathāpnoti prajā dharmeṇa pālayan
- 20
एवं त्वया कुरुश्रेष्ठ वर्तितव्यं प्रजाहितम्
उभयोर्लोकयोस्तात प्राप्तये नित्यम् एव च
evaṃ tvayā kuruśreṣṭha vartitavyaṃ prajāhitam
ubhayorlokayostāta prāptaye nityam eva ca
- 21
भीष्मेण पूर्वम् उक्तो ऽसि कृष्णेन विदुरेण च
मयाप्यवश्यं वक्तव्यं प्रीत्या ते नृपसत्तम
bhīṣmeṇa pūrvam ukto 'si kṛṣṇena vidureṇa ca
mayāpyavaśyaṃ vaktavyaṃ prītyā te nṛpasattama
- 22
एतत्सर्वं यथान्यायं कुर्वीथा भूरिदक्षिण
प्रियस्तथा प्रजानां त्वं स्वर्गे सुखम् अवाप्स्यसि
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ kurvīthā bhūridakṣiṇa
priyastathā prajānāṃ tvaṃ svarge sukham avāpsyasi
- 23
अश्वमेधसहस्रेण यो यजेत्पृथिवीपतिः
पालयेद्वापि धर्मेण प्रजास्तुल्यं फलं लभेत्
aśvamedhasahasreṇa yo yajetpṛthivīpatiḥ
pālayedvāpi dharmeṇa prajāstulyaṃ phalaṃ labhet

