19 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
मण्डलानि च बुध्येथाः परेषाम् आत्मनस्तथा
उदासीनगुणानां च मध्यमानां तथैव च
dhṛtarāṣṭra uvāca
maṇḍalāni ca budhyethāḥ pareṣām ātmanastathā
udāsīnaguṇānāṃ ca madhyamānāṃ tathaiva ca
- 2
चतुर्णां शत्रुजातानां सर्वेषाम् आततायिनाम्
मित्रं चामित्रमित्रं च बोद्धव्यं ते ऽरिकर्शन
caturṇāṃ śatrujātānāṃ sarveṣām ātatāyinām
mitraṃ cāmitramitraṃ ca boddhavyaṃ te 'rikarśana
- 3
तथामात्या जनपदा दुर्गाणि विषमाणि च
बलानि च कुरुश्रेष्ठ भवन्त्येषां यथेच्छकम्
tathāmātyā janapadā durgāṇi viṣamāṇi ca
balāni ca kuruśreṣṭha bhavantyeṣāṃ yathecchakam
- 4
ते च द्वादश कौन्तेय राज्ञां वै विविधात्मकाः
मन्त्रिप्रधानाश्च गुणाः षष्टिर्द्वादश च प्रभो
te ca dvādaśa kaunteya rājñāṃ vai vividhātmakāḥ
mantripradhānāśca guṇāḥ ṣaṣṭirdvādaśa ca prabho
- 5
एतन्मण्डलम् इत्याहुर् आचार्या नीतिकोविदाः
अत्र षाड्गुण्यम् आयत्तं युधिष्ठिर निबोध तत्
etanmaṇḍalam ityāhur ācāryā nītikovidāḥ
atra ṣāḍguṇyam āyattaṃ yudhiṣṭhira nibodha tat
- 6
वृद्धिक्षयौ च विज्ञेयौ स्थानं च कुरुनन्दन
द्विसप्तत्या महाबाहो ततः षाड्गुण्यचारिणः
vṛddhikṣayau ca vijñeyau sthānaṃ ca kurunandana
dvisaptatyā mahābāho tataḥ ṣāḍguṇyacāriṇaḥ
- 7
यदा स्वपक्षो बलवान्परपक्षस्तथाबलः
विगृह्य शत्रून्कौन्तेय यायात्क्षितिपतिस्तदा
यदा स्वपक्षो ऽबलवांस्तदा संधिं समाश्रयेत्
yadā svapakṣo balavānparapakṣastathābalaḥ
vigṛhya śatrūnkaunteya yāyātkṣitipatistadā
yadā svapakṣo 'balavāṃstadā saṃdhiṃ samāśrayet
- 8
द्रव्याणां संचयश्चैव कर्तव्यः स्यान्महांस्तथा
यदा समर्थो यानाय नचिरेणैव भारत
dravyāṇāṃ saṃcayaścaiva kartavyaḥ syānmahāṃstathā
yadā samartho yānāya nacireṇaiva bhārata
- 9
तदा सर्वं विधेयं स्यात्स्थानं च न विभाजयेत्
भूमिर् अल्पफला देया विपरीतस्य भारत
tadā sarvaṃ vidheyaṃ syātsthānaṃ ca na vibhājayet
bhūmir alpaphalā deyā viparītasya bhārata
- 10
हिरण्यं कुप्यभूयिष्ठं मित्रं क्षीणम् अकोशवत्
विपरीतान्न गृह्णीयात्स्वयं संधिविशारदः
hiraṇyaṃ kupyabhūyiṣṭhaṃ mitraṃ kṣīṇam akośavat
viparītānna gṛhṇīyātsvayaṃ saṃdhiviśāradaḥ
- 11
संध्यर्थं राजपुत्रं च लिप्सेथा भरतर्षभ
विपरीतस्तु ते ऽदेयः पुत्र कस्यांचिद् आपदि
तस्य प्रमोक्षे यत्नं च कुर्याः सोपायमन्त्रवित्
saṃdhyarthaṃ rājaputraṃ ca lipsethā bharatarṣabha
viparītastu te 'deyaḥ putra kasyāṃcid āpadi
tasya pramokṣe yatnaṃ ca kuryāḥ sopāyamantravit
- 12
प्रकृतीनां च कौन्तेय राजा दीनां विभावयेत्
क्रमेण युगपद्द्वंद्वं व्यसनानां बलाबलम्
prakṛtīnāṃ ca kaunteya rājā dīnāṃ vibhāvayet
krameṇa yugapaddvaṃdvaṃ vyasanānāṃ balābalam
- 13
पीडनं स्तम्भनं चैव कोशभङ्गस्तथैव च
कार्यं यत्नेन शत्रूणां स्वराष्ट्रं रक्षता स्वयम्
pīḍanaṃ stambhanaṃ caiva kośabhaṅgastathaiva ca
kāryaṃ yatnena śatrūṇāṃ svarāṣṭraṃ rakṣatā svayam
- 14
न च हिंस्यो ऽभ्युपगतः सामन्तो वृद्धिम् इच्छता
कौन्तेय तं न हिंसेत यो महीं विजिगीषते
na ca hiṃsyo 'bhyupagataḥ sāmanto vṛddhim icchatā
kaunteya taṃ na hiṃseta yo mahīṃ vijigīṣate
- 15
गणानां भेदने योगं गच्छेथाः सह मन्त्रिभिः
साधुसंग्रहणाच्चैव पापनिग्रहणात्तथा
gaṇānāṃ bhedane yogaṃ gacchethāḥ saha mantribhiḥ
sādhusaṃgrahaṇāccaiva pāpanigrahaṇāttathā
- 16
दुर्बलाश्चापि सततं नावष्टभ्या बलीयसा
तिष्ठेथा राजशार्दूल वैतसीं वृत्तिम् आस्थितः
durbalāścāpi satataṃ nāvaṣṭabhyā balīyasā
tiṣṭhethā rājaśārdūla vaitasīṃ vṛttim āsthitaḥ
- 17
यद्येवम् अभियायाच्च दुर्बलं बलवान्नृपः
सामादिभिर् उपायैस्तं क्रमेण विनिवर्तयेत्
yadyevam abhiyāyācca durbalaṃ balavānnṛpaḥ
sāmādibhir upāyaistaṃ krameṇa vinivartayet
- 18
अशक्नुवंस्तु युद्धाय निष्पतेत्सह मन्त्रिभिः
कोशेन पौरैर्दण्डेन ये चान्ये प्रियकारिणः
aśaknuvaṃstu yuddhāya niṣpatetsaha mantribhiḥ
kośena paurairdaṇḍena ye cānye priyakāriṇaḥ
- 19
असंभवे तु सर्वस्य यथामुख्येन निष्पतेत्
क्रमेणानेन मोक्षः स्याच्छरीरम् अपि केवलम्
asaṃbhave tu sarvasya yathāmukhyena niṣpatet
krameṇānena mokṣaḥ syāccharīram api kevalam

