67 shlokas
- 1
श्रीकूर्म उवाच
सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा
अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः
śrīkūrma uvāca
sṛṣṭiṃ cintayatastasya kalpādiṣu yathā purā
abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtastamomayaḥ
- 2
तमो मोहो महामोहस्तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः
अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः
tamo moho mahāmohastāmisraścāndhasaṃjñitaḥ
avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ
- 3
पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः
संवृतस्तमसा चैव बीजकम्भुवनावृतः
pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyataḥ so 'bhimāninaḥ
saṃvṛtastamasā caiva bījakambhuvanāvṛtaḥ
- 4
बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च
मुख्या नगा इति प्रोक्ता मुख्यसर्गस्तु स स्मृतः
bahirantaścāprakāśaḥ stabdho niḥsaṃjña eva ca
mukhyā nagā iti proktā mukhyasargastu sa smṛtaḥ
- 5
तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः
तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत
taṃ dṛṣṭvāsādhakaṃ sargamamanyadaparaṃ prabhuḥ
tasyābhidhyāyataḥ sargastiryaksroto 'bhyavartata
- 6
यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतस्ततः स्मृतः
पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः
yasmāttiryakpravṛttaḥ sa tiryaksrotastataḥ smṛtaḥ
paśvādayaste vikhyātā utpathagrāhiṇo dvijāḥ
- 7
तम् अप्य् असाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यं ससर्ज ह
ऊर्ध्वस्रोत इति प्रोक्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः
tam apy asādhakaṃ jñātvā sargamanyaṃ sasarja ha
ūrdhvasrota iti prokto devasargastu sāttvikaḥ
- 8
ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः
प्रकाशा बहिरन्तश्च स्वभावाद्देवसंज्ञिताः
te sukhaprītibahulā bahirantaśca nāvṛtāḥ
prakāśā bahirantaśca svabhāvāddevasaṃjñitāḥ
- 9
ततो ऽभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा
प्रादुरासीत्तदाव्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतस्तु साधकः
tato 'bhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā
prādurāsīttadāvyaktād arvāksrotastu sādhakaḥ
- 10
ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः
दुःखोत्कटाः सत्त्वयुता मनुष्याः परिकीर्तिताः
te ca prakāśabahulāstamodriktā rajodhikāḥ
duḥkhotkaṭāḥ sattvayutā manuṣyāḥ parikīrtitāḥ
- 11
तं दृष्ट्वा चापरं सर्गममन्यद्भगवानजः
तस्याभिध्यायतः सर्गं सर्गो भूतादिको ऽभवत्
taṃ dṛṣṭvā cāparaṃ sargamamanyadbhagavānajaḥ
tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ sargo bhūtādiko 'bhavat
- 12
ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः
खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः
इत्येते पञ्च कथिताः सर्गा वै द्विजपुङ्गवाः
te 'parigrāhiṇaḥ sarve saṃvibhāgaratāḥ punaḥ
khādanāścāpyaśīlāśca bhūtādyāḥ parikīrtitāḥ
ityete pañca kathitāḥ sargā vai dvijapuṅgavāḥ
- 13
प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः
तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः
prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ
tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargo hi sa smṛtaḥ
- 14
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः
इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो ऽबुद्धिपूर्वकः
vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto 'buddhipūrvakaḥ
- 15
मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः
तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः
mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ
tiryaksrotastu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa pañcamaḥ
- 16
तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः
ततोऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
tathordhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ
tato'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ
- 17
अष्टमो भौतिकः सर्गो भूतादीनां प्रकीर्तितः
नवमश्चैव कौमारः प्राकृता वैकृतास्त्विमे
aṣṭamo bhautikaḥ sargo bhūtādīnāṃ prakīrtitaḥ
navamaścaiva kaumāraḥ prākṛtā vaikṛtāstvime
- 18
प्राकृतास्तु त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः
बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्या मुनिपुङ्गवाः
prākṛtāstu trayaḥ pūrve sargāste 'buddhipūrvakāḥ
buddhipūrvaṃ pravartante mukhyādyā munipuṅgavāḥ
- 19
अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्
सनकं सनातनं चैव तथैव च सनन्दनम्
ऋभुं सनत्कुमारं च पूर्वमेव प्रजापतिः
agre sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān
sanakaṃ sanātanaṃ caiva tathaiva ca sanandanam
ṛbhuṃ sanatkumāraṃ ca pūrvameva prajāpatiḥ
- 20
पञ्चैते योगिनो विप्राः परं वैराग्यमास्थिताः
ईश्वरासक्तमनसो न सृष्टौ दधिरे मतिम्
pañcaite yogino viprāḥ paraṃ vairāgyamāsthitāḥ
īśvarāsaktamanaso na sṛṣṭau dadhire matim
- 21
तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ प्रजापतिः
मुमोह मायया सद्यो मायिनः परमेष्ठिनः
teṣvevaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau prajāpatiḥ
mumoha māyayā sadyo māyinaḥ parameṣṭhinaḥ
- 22
तं बोधयामास सुतं जगन्मायो महामुनिः
नारायणो महायोगी योगिचित्तानुरञ्जनः
taṃ bodhayāmāsa sutaṃ jaganmāyo mahāmuniḥ
nārāyaṇo mahāyogī yogicittānurañjanaḥ
- 23
बोधितस्तेन विश्वात्मा तताप परमं तपः
स तप्यमानो भगवान्न किंचित्प्रतिपद्यत
bodhitastena viśvātmā tatāpa paramaṃ tapaḥ
sa tapyamāno bhagavānna kiṃcitpratipadyata
- 24
ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत
क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः
tato dīrgheṇa kālena duḥkhātkrodho vyajāyata
krodhāviṣṭasya netrābhyāṃ prāpatannaśrubindavaḥ
- 25
भ्रुकुटीकुटिलात्तस्य ललाटात्परमेश्वरः
समुत्पन्नो महादेवः शरण्यो नीललोहितः
bhrukuṭīkuṭilāttasya lalāṭātparameśvaraḥ
samutpanno mahādevaḥ śaraṇyo nīlalohitaḥ
- 26
स एव भगवानीशस्तेजोराशिः सनातनः
यं प्रपश्यन्ति विद्वांसः स्वात्मस्थं परमेश्वरम्
sa eva bhagavānīśastejorāśiḥ sanātanaḥ
yaṃ prapaśyanti vidvāṃsaḥ svātmasthaṃ parameśvaram
- 27
ओङ्कारं समनुस्मृत्य प्रणम्य च कृताञ्जलिः
तमाह भगवान्ब्रह्मा सृजेमा विविधाः प्रजाः
oṅkāraṃ samanusmṛtya praṇamya ca kṛtāñjaliḥ
tamāha bhagavānbrahmā sṛjemā vividhāḥ prajāḥ
- 28
निशम्य भगवान्वाक्यं शङ्करो धर्मवाहनः
स्वात्मना सदृशान्रुद्रान्ससर्ज मनसा शिवः
कपर्दिनो निरातङ्कांस्त्रिनेत्रान्नीललोहितान्
niśamya bhagavānvākyaṃ śaṅkaro dharmavāhanaḥ
svātmanā sadṛśānrudrānsasarja manasā śivaḥ
kapardino nirātaṅkāṃstrinetrānnīlalohitān
- 29
तं प्राह भगवान्ब्रह्मा जन्ममृत्युयुताः प्रजाः
सृजेति सो ऽब्रवीदीशो नाहं मृत्युजरान्विताः
प्रजाः स्रक्ष्ये जगन्नाथ सृज त्वमशुभाः प्रजाः
taṃ prāha bhagavānbrahmā janmamṛtyuyutāḥ prajāḥ
sṛjeti so 'bravīdīśo nāhaṃ mṛtyujarānvitāḥ
prajāḥ srakṣye jagannātha sṛja tvamaśubhāḥ prajāḥ
- 30
निवार्य च तदा रुद्रं ससर्ज कमलोद्भवः
स्थानाभिमानिनः सर्वान्गदतस्तान्निबोधत
nivārya ca tadā rudraṃ sasarja kamalodbhavaḥ
sthānābhimāninaḥ sarvāngadatastānnibodhata

