98 shlokas
- 1
नैमिषीया ऊचुः
देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम्
उत्पत्तिं विस्तरात्सूत ब्रूहि वैवस्वते ऽन्तरे
naimiṣīyā ūcuḥ
devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām
utpattiṃ vistarātsūta brūhi vaivasvate 'ntare
- 2
स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः
किम् अकार्षीन्महाबुद्धे श्रोतुमिच्छाम सांप्रतम्
sa śaptaḥ śaṃbhunā pūrvaṃ dakṣaḥ prācetaso nṛpaḥ
kim akārṣīnmahābuddhe śrotumicchāma sāṃpratam
- 3
सूत उवाच
वक्ष्ये नारायणेनोक्तं पूर्वकल्पानुषङ्गिकम्
त्रिकालबद्धं पापघ्नं प्रजासर्गस्य विस्तरम्
sūta uvāca
vakṣye nārāyaṇenoktaṃ pūrvakalpānuṣaṅgikam
trikālabaddhaṃ pāpaghnaṃ prajāsargasya vistaram
- 4
स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः
विनिन्द्य पूर्ववैरेण गङ्गाद्वारे ऽयजद्भवम्
sa śaptaḥ śaṃbhunā pūrvaṃ dakṣaḥ prācetaso nṛpaḥ
vinindya pūrvavaireṇa gaṅgādvāre 'yajadbhavam
- 5
देवाश्च सर्वे भागार्थमाहूता विष्णुना सह
सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुङ्गवाः
devāśca sarve bhāgārthamāhūtā viṣṇunā saha
sahaiva munibhiḥ sarvairāgatā munipuṅgavāḥ
- 6
दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शङ्करेण विनागतम्
दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत्
dṛṣṭvā devakulaṃ kṛtsnaṃ śaṅkareṇa vināgatam
dadhīco nāma viprarṣiḥ prācetasamathābravīt
- 7
दधीच उवाच
ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्याज्ञानुविधायिनः
स देवः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते
dadhīca uvāca
brahmādayaḥ piśācāntā yasyājñānuvidhāyinaḥ
sa devaḥ sāṃprataṃ rudro vidhinā kiṃ na pūjyate
- 8
दक्ष उवाच
सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः
न मन्त्रा भार्यया सार्धं शङ्करस्येति नेज्यते
dakṣa uvāca
sarveṣveva hi yajñeṣu na bhāgaḥ parikalpitaḥ
na mantrā bhāryayā sārdhaṃ śaṅkarasyeti nejyate
- 9
विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः
शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम्
vihasya dakṣaṃ kupito vacaḥ prāha mahāmuniḥ
śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ sarvajñānamayaḥ svayam
- 10
दधीच उवाच
यतः प्रवृत्तिर्विश्वेषां यश्चास्य परमेश्वरः
सम्पूज्यते सर्वयज्ञैर्विदित्वा किल शङ्करः
dadhīca uvāca
yataḥ pravṛttirviśveṣāṃ yaścāsya parameśvaraḥ
sampūjyate sarvayajñairviditvā kila śaṅkaraḥ
- 11
न ह्ययं शङ्करो रुद्रः संहर्ता तामसो हरः
नग्नः कपाली विकृतो विश्वात्मा नोपपद्यते
na hyayaṃ śaṅkaro rudraḥ saṃhartā tāmaso haraḥ
nagnaḥ kapālī vikṛto viśvātmā nopapadyate
- 12
ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणः स्वराट्
सत्त्वात्मको ऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु
īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhurnārāyaṇaḥ svarāṭ
sattvātmako 'sau bhagavānijyate sarvakarmasu
- 13
दधीच उवाच
किं त्वया भगवानेष सहस्रांशुर्न दृश्यते
सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः
dadhīca uvāca
kiṃ tvayā bhagavāneṣa sahasrāṃśurna dṛśyate
sarvalokaikasaṃhartā kālātmā parameśvaraḥ
- 14
यं गृणन्तीह विद्वांसो धार्मिका ब्रह्मवादिनः
सो ऽयं साक्षी तीव्ररोचिः कालात्मा शाङ्करी तनुः
yaṃ gṛṇantīha vidvāṃso dhārmikā brahmavādinaḥ
so 'yaṃ sākṣī tīvrarociḥ kālātmā śāṅkarī tanuḥ
- 15
एष रुद्रो महादेवः कपर्दी च घृणी हरः
आदित्यो भगवान्सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः
eṣa rudro mahādevaḥ kapardī ca ghṛṇī haraḥ
ādityo bhagavānsūryo nīlagrīvo vilohitaḥ
- 16
संस्तूयते सहस्रांशुः सामगाध्वर्युहोतृभिः
पश्यैनं विश्वकर्माणं रुद्रमूर्तिं त्रयीमयम्
saṃstūyate sahasrāṃśuḥ sāmagādhvaryuhotṛbhiḥ
paśyainaṃ viśvakarmāṇaṃ rudramūrtiṃ trayīmayam
- 17
दक्ष उवाच
य एते द्वादशादित्या आगता यज्ञभागिनः
सर्वे सूर्या इति ज्ञेया न ह्यन्यो विद्यते रविः
dakṣa uvāca
ya ete dvādaśādityā āgatā yajñabhāginaḥ
sarve sūryā iti jñeyā na hyanyo vidyate raviḥ
- 18
एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः
बाढमित्यब्रुवन्वाक्यं तस्य साहाय्यकारिणः
evamukte tu munayaḥ samāyātā didṛkṣavaḥ
bāḍhamityabruvanvākyaṃ tasya sāhāyyakāriṇaḥ
- 19
तमसाविष्टमनसो न पश्यन्ति वृषध्वजम्
सहस्रशो ऽथ शतशो भूय एव विनिन्द्यते
tamasāviṣṭamanaso na paśyanti vṛṣadhvajam
sahasraśo 'tha śataśo bhūya eva vinindyate
- 20
निन्दन्तो वैदिकान्मन्त्रान्सर्वभूतपतिं हरम्
अपूजयन्दक्षवाक्यं मोहिता विष्णुमायया
nindanto vaidikānmantrānsarvabhūtapatiṃ haram
apūjayandakṣavākyaṃ mohitā viṣṇumāyayā
- 21
देवाश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः
नापश्यन्देवमीशानमृते नारायणं हरिम्
devāśca sarve bhāgārthamāgatā vāsavādayaḥ
nāpaśyandevamīśānamṛte nārāyaṇaṃ harim
- 22
हिरण्यगर्भो भगवान्ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः
पश्यतामेव सर्वेषां क्षणादन्तरधीयत
hiraṇyagarbho bhagavānbrahmā brahmavidāṃ varaḥ
paśyatāmeva sarveṣāṃ kṣaṇādantaradhīyata
- 23
अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम्
रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम्
antarhite bhagavati dakṣo nārāyaṇaṃ harim
rakṣakaṃ jagatāṃ devaṃ jagāma śaraṇaṃ svayam
- 24
प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षो ऽथ निर्भयः
रक्षते भगवान्विष्णुः शरणागतरक्षकः
pravartayāmāsa ca taṃ yajñaṃ dakṣo 'tha nirbhayaḥ
rakṣate bhagavānviṣṇuḥ śaraṇāgatarakṣakaḥ
- 25
पुनः प्राह च तं दक्षं दधीचो भगवानृषिः
सम्प्रेक्ष्यर्षिगणान्देवान्सर्वान्वै ब्रह्मविद्विषः
punaḥ prāha ca taṃ dakṣaṃ dadhīco bhagavānṛṣiḥ
samprekṣyarṣigaṇāndevānsarvānvai brahmavidviṣaḥ
- 26
अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने
नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः
apūjyapūjane caiva pūjyānāṃ cāpyapūjane
naraḥ pāpamavāpnoti mahadvai nātra saṃśayaḥ
- 27
असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानना
दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः
asatāṃ pragraho yatra satāṃ caiva vimānanā
daṇḍo devakṛtastatra sadyaḥ patati dāruṇaḥ
- 28
एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः
समागतान्ब्राह्मणांस्तान्दक्षसाहाय्यकारिणः
evamuktvā tu viprarṣiḥ śaśāpeśvaravidviṣaḥ
samāgatānbrāhmaṇāṃstāndakṣasāhāyyakāriṇaḥ
- 29
यस्माद्बहिष्कृता वेदा भवद्भिः परमेश्वरः
विनिन्दितो महादेवः शङ्करो लोकवन्दितः
yasmādbahiṣkṛtā vedā bhavadbhiḥ parameśvaraḥ
vinindito mahādevaḥ śaṅkaro lokavanditaḥ
- 30
भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वे ऽपीश्वरविद्विषः
निन्दन्तो ह्यैश्वरं मार्गं कुशास्त्रासक्तमानसाः
bhaviṣyadhvaṃ trayībāhyāḥ sarve 'pīśvaravidviṣaḥ
nindanto hyaiśvaraṃ mārgaṃ kuśāstrāsaktamānasāḥ

