46 shlokas
- 1
सूत उवाच
अतः परं प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण द्विजोत्तमाः
त्रैलोक्यस्यास्य मानं वो न शक्यं विस्तरेण तु
sūta uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi saṃkṣepeṇa dvijottamāḥ
trailokyasyāsya mānaṃ vo na śakyaṃ vistareṇa tu
- 2
भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्ततः
जनस्तपश्च सत्यं च लोकास्त्वण्डोद्भवा मताः
bhūrloko 'tha bhuvarlokaḥ svarloko 'tha mahastataḥ
janastapaśca satyaṃ ca lokāstvaṇḍodbhavā matāḥ
- 3
सूर्याचन्द्रमसोर्यावत्किरणैरवभासते
तावद्भूर्लोक आख्यातः पुराणे द्विजपुङ्गवाः
sūryācandramasoryāvatkiraṇairavabhāsate
tāvadbhūrloka ākhyātaḥ purāṇe dvijapuṅgavāḥ
- 4
यावत्प्रमाणो भूर्लोको विस्तरात्परिमण्डलात्
भुवर्लोको ऽपि तावान्स्यान्मण्डलाद्भास्करस्य तु
yāvatpramāṇo bhūrloko vistarātparimaṇḍalāt
bhuvarloko 'pi tāvānsyānmaṇḍalādbhāskarasya tu
- 5
ऊर्ध्वं यन्मण्डलाद्व्योम ध्रुवो यावद्व्यवस्थितः
स्वर्लोकः स समाख्यातस्तत्र वायोस्तु नेमयः
ūrdhvaṃ yanmaṇḍalādvyoma dhruvo yāvadvyavasthitaḥ
svarlokaḥ sa samākhyātastatra vāyostu nemayaḥ
- 6
आवहः प्रवहश्चैव तथैवानुवहः परः
संवहो विवहश्चाथ तदूर्ध्वं स्यात्परावहः
āvahaḥ pravahaścaiva tathaivānuvahaḥ paraḥ
saṃvaho vivahaścātha tadūrdhvaṃ syātparāvahaḥ
- 7
तथा परिवहश्चोर्ध्वं वायोर्वै सप्त नेमयः
भूमेर्योजनलक्षे तु भानोर्वै मण्डलं स्थितम्
tathā parivahaścordhvaṃ vāyorvai sapta nemayaḥ
bhūmeryojanalakṣe tu bhānorvai maṇḍalaṃ sthitam
- 8
लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्मृतम्
नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं तल्लक्षेण प्रकाशते
lakṣe divākarasyāpi maṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtam
nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ tallakṣeṇa prakāśate
- 9
द्वे लक्षे ह्युत्तरे विप्रा बुधो नक्षत्रमण्डलात्
तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः
dve lakṣe hyuttare viprā budho nakṣatramaṇḍalāt
tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpyuśanāḥ sthitaḥ
- 10
अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणो व्यवस्थितः
लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः
aṅgārako 'pi śukrasya tatpramāṇo vyavasthitaḥ
lakṣadvayena bhaumasya sthito devapurohitaḥ
- 11
सौरिर्द्विलक्षेण गुरोर्ग्रहाणामथ मण्डलम्
सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमात्रे प्रकाशते
saurirdvilakṣeṇa gurorgrahāṇāmatha maṇḍalam
saptarṣimaṇḍalaṃ tasmāllakṣamātre prakāśate
- 12
ऋषीणां मण्डलादूर्ध्वं लक्षमात्रे स्थितो ध्रुवः
मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः
तत्र धर्मः स भगवान्विष्णुर्नारायणः स्थितः
ṛṣīṇāṃ maṇḍalādūrdhvaṃ lakṣamātre sthito dhruvaḥ
meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiścakrasya vai dhruvaḥ
tatra dharmaḥ sa bhagavānviṣṇurnārāyaṇaḥ sthitaḥ
- 13
नवयोजनसाहस्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः
त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः
navayojanasāhasro viṣkambhaḥ savituḥ smṛtaḥ
triguṇastasya vistāro maṇḍalasya pramāṇataḥ
- 14
द्विगुणस्तस्य विस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः
तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति
dviguṇastasya vistārādvistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ
tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastātprasarpati
- 15
उद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मितो मण्डलाकृतिः
स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम्
uddhṛtya pṛthivīcchāyāṃ nirmito maṇḍalākṛtiḥ
svarbhānostu bṛhatsthānaṃ tṛtīyaṃ yattamomayam
- 16
चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते
भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः
candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavasya vidhīyate
bhārgavātpādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ
- 17
बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरावुभौ स्मृतौ
विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः
bṛhaspateḥ pādahīnau vakrasaurāvubhau smṛtau
vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ
- 18
तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै
बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलात्तथा
tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmantīha yāni vai
budhena tāni tulyāni vistārānmaṇḍalāttathā
- 19
तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात्
शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने
tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparāt
śatāni pañca catvāri trīṇi dve caiva yojane
- 20
सर्वावरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि तु
योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते
sarvāvaranikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni tu
yojanānyardhamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate
- 21
उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः
सौरो ऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः
upariṣṭāttrayasteṣāṃ grahā ye dūrasarpiṇaḥ
sauro 'ṅgirāśca vakraśca jñeyā mandavicāriṇaḥ
- 22
तेभ्यो ऽधस्ताच्च चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः
सूर्यः सोमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः
tebhyo 'dhastācca catvāraḥ punaranye mahāgrahāḥ
sūryaḥ somo budhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ
- 23
दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिमान्
तदा सर्वग्रहाणां स सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति
dakṣiṇāyanamārgastho yadā carati raśmimān
tadā sarvagrahāṇāṃ sa sūryo 'dhastātprasarpati
- 24
विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी
नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति
vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tasyordhvaṃ carate śaśī
nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrdhvaṃ prasarpati
- 25
नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः
वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्रादूर्ध्वं बृहस्पतिः
nakṣatrebhyo budhaścordhvaṃ budhādūrdhvaṃ tu bhārgavaḥ
vakrastu bhārgavādūrdhvaṃ vakrādūrdhvaṃ bṛhaspatiḥ
- 26
तस्माच्छनैश्चरो ऽप्यूर्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम्
ऋषीणां चैव सप्तानां ध्रुवश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः
tasmācchanaiścaro 'pyūrdhvaṃ tasmātsaptarṣimaṇḍalam
ṛṣīṇāṃ caiva saptānāṃ dhruvaścordhvaṃ vyavasthitaḥ
- 27
योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव
ईषादण्डस्तथैव स्याद्द्विगुणो द्विजसत्तमाः
yojanānāṃ sahasrāṇi bhāskarasya ratho nava
īṣādaṇḍastathaiva syāddviguṇo dvijasattamāḥ
- 28
सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतान्यधिकानि तु
योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्
sārdhakoṭistathā sapta niyutānyadhikāni tu
yojanānāṃ tu tasyākṣastatra cakraṃ pratiṣṭhitam
- 29
त्रिनाभिमति पञ्चारे षण्नेमिन्य् अक्षयात्मके
संवत्सरमये कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्
trinābhimati pañcāre ṣaṇneminy akṣayātmake
saṃvatsaramaye kṛtsnaṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitam
- 30
चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः
पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य द्विजोत्तमाः
catvāriṃśatsahasrāṇi dvitīyo 'kṣo vivasvataḥ
pañcānyāni tu sārdhāni syandanasya dvijottamāḥ

