66 shlokas
- 1
सूत उवाच
श्रुत्वाश्रमविधिं कृत्स्नम् ऋषयो हृष्टमानसाः
नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमब्रुवन्
sūta uvāca
śrutvāśramavidhiṃ kṛtsnam ṛṣayo hṛṣṭamānasāḥ
namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ punarvacanamabruvan
- 2
मुनय ऊचुः
भाषितं भवता सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम्
इदानीं श्रोतुमिच्छामो यथा संभवते जगत्
munaya ūcuḥ
bhāṣitaṃ bhavatā sarvaṃ cāturāśramyamuttamam
idānīṃ śrotumicchāmo yathā saṃbhavate jagat
- 3
कुतः सर्वमिदं जातं कस्मिंश्च लयमेष्यति
नियन्ता कश्च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम
kutaḥ sarvamidaṃ jātaṃ kasmiṃśca layameṣyati
niyantā kaśca sarveṣāṃ vadasva puruṣottama
- 4
श्रुत्वा नारायणो वाक्यमृषीणां कूर्मरूपधृक्
प्राह गम्भीरया वाचा भूतानां प्रभवाप्ययौ
śrutvā nārāyaṇo vākyamṛṣīṇāṃ kūrmarūpadhṛk
prāha gambhīrayā vācā bhūtānāṃ prabhavāpyayau
- 5
श्रीकूर्म उवाच
महेश्वरः परो ऽव्यक्तश्चतुर्व्यूहः सनातनः
अनन्तश्चाप्रमेयश्च नियन्ता विश्वतोमुखः
śrīkūrma uvāca
maheśvaraḥ paro 'vyaktaścaturvyūhaḥ sanātanaḥ
anantaścāprameyaśca niyantā viśvatomukhaḥ
- 6
अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्
प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः
avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam
pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvacintakāḥ
- 7
गन्धवर्णरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम्
अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्
gandhavarṇarasairhīnaṃ śabdasparśavivarjitam
ajaraṃ dhruvamakṣayyaṃ nityaṃ svātmanyavasthitam
- 8
जगद्योनिर्महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम्
विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत्
jagadyonirmahābhūtaṃ paraṃ brahma sanātanam
vigrahaḥ sarvabhūtānāmātmanādhiṣṭhitaṃ mahat
- 9
अनाद्यन्तम् अजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम्
असांप्रतम् अविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत
anādyantam ajaṃ sūkṣmaṃ triguṇaṃ prabhavāpyayam
asāṃpratam avijñeyaṃ brahmāgre samavartata
- 10
गुणसाम्ये तदा तस्मिन्पुरुषे चात्मनि स्थिते
प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद्विश्वसमुद्भवः
guṇasāmye tadā tasminpuruṣe cātmani sthite
prākṛtaḥ pralayo jñeyo yāvadviśvasamudbhavaḥ
- 11
ब्राह्मी रात्रिरियं प्रोक्ता अहः सृष्टिर् उदाहृता
अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिर्ह्युपचारतः
brāhmī rātririyaṃ proktā ahaḥ sṛṣṭir udāhṛtā
aharna vidyate tasya na rātrirhyupacārataḥ
- 12
निशान्ते प्रतिबुद्धो ऽसौ जगदादिरनादिमान्
सर्वभूतमयो ऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः
niśānte pratibuddho 'sau jagadādiranādimān
sarvabhūtamayo 'vyakto hyantaryāmīśvaraḥ paraḥ
- 13
प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्याशु महेश्वरः
क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva praviśyāśu maheśvaraḥ
kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ
- 14
यथा मदो नरस्त्रीणां यथा वा माधवो ऽनिलः
अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्
yathā mado narastrīṇāṃ yathā vā mādhavo 'nilaḥ
anupraviṣṭaḥ kṣobhāya tathāsau yogamūrtimān
- 15
स एव क्षोभको विप्राः क्षोभ्यश्च परमेश्वरः
स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः
sa eva kṣobhako viprāḥ kṣobhyaśca parameśvaraḥ
sa saṃkocavikāsābhyāṃ pradhānatve 'pi ca sthitaḥ
- 16
प्रधानात्क्षोभ्यमाणाच्च तथा पुंसः पुरातनात्
प्रादुरासीन्महद्बीजं प्रधानपुरुषात्मकम्
pradhānātkṣobhyamāṇācca tathā puṃsaḥ purātanāt
prādurāsīnmahadbījaṃ pradhānapuruṣātmakam
- 17
महानात्मा मतिर्ब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः
प्रज्ञा धृतिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत्स्मृतम्
mahānātmā matirbrahmā prabuddhiḥ khyātirīśvaraḥ
prajñā dhṛtiḥ smṛtiḥ saṃvidetasmāditi tatsmṛtam
- 18
वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः
त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह
vaikārikastaijasaśca bhūtādiścaiva tāmasaḥ
trividho 'yamahaṅkāro mahataḥ saṃbabhūva ha
- 19
अहङ्कारो ऽभिमानश्च कर्ता मन्ता च स स्मृतः
आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः
ahaṅkāro 'bhimānaśca kartā mantā ca sa smṛtaḥ
ātmā ca pudgalo jīvo yataḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ
- 20
पञ्चभूतान्यहङ्कारात्तन्मात्राणि च जज्ञिरे
इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्यात्मजं जगत्
pañcabhūtānyahaṅkārāttanmātrāṇi ca jajñire
indriyāṇi tathā devāḥ sarvaṃ tasyātmajaṃ jagat
- 21
मनस्त्वव्यक्तजं प्रोक्तं विकारः प्रथमः स्मृतः
येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्चानुपश्यति
manastvavyaktajaṃ proktaṃ vikāraḥ prathamaḥ smṛtaḥ
yenāsau jāyate kartā bhūtādīṃścānupaśyati
- 22
वैकारिकादहङ्कारात्सर्गो वैकारिको ऽभवत्
तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश
vaikārikādahaṅkārātsargo vaikāriko 'bhavat
taijasānīndriyāṇi syurdevā vaikārikā daśa
- 23
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम्
भूततन्मात्रसर्गो ऽयं भूतादेरभवन्प्रजाः
ekādaśaṃ manastatra svaguṇenobhayātmakam
bhūtatanmātrasargo 'yaṃ bhūtāderabhavanprajāḥ
- 24
भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह
आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम्
bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarja ha
ākāśaṃ śuṣiraṃ tasmādutpannaṃ śabdalakṣaṇam
- 25
आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह
वायुरुत्पद्यते तस्मात्तस्य स्पर्शो गुणो मतः
ākāśastu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha
vāyurutpadyate tasmāttasya sparśo guṇo mataḥ
- 26
वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह
ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते
vāyuścāpi vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha
jyotirutpadyate vāyostadrūpaguṇamucyate
- 27
ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह
सम्भवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु
jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha
sambhavanti tato 'mbhāṃsi rasādhārāṇi tāni tu
- 28
आपश्चापि विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे
संघातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः
āpaścāpi vikurvantyo gandhamātraṃ sasarjire
saṃghāto jāyate tasmāttasya gandho guṇo mataḥ
- 29
आकाशं शब्दमात्रं यत्स्पर्शमात्रं समावृणोत्
द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्
ākāśaṃ śabdamātraṃ yatsparśamātraṃ samāvṛṇot
dviguṇastu tato vāyuḥ śabdasparśātmako 'bhavat
- 30
रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शौ गुणावुभौ
त्रिगुणः स्यात्ततो वह्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्
rūpaṃ tathaivāviśataḥ śabdasparśau guṇāvubhau
triguṇaḥ syāttato vahniḥ sa śabdasparśarūpavān

