58 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम्
एषां स्वभावं सूताद्य कथयस्व समासतः
ṛṣaya ūcuḥ
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti caturyugam
eṣāṃ svabhāvaṃ sūtādya kathayasva samāsataḥ
- 2
सूत उवाच
गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम्
पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः
sūta uvāca
gate nārāyaṇe kṛṣṇe svameva paramaṃ padam
pārthaḥ paramadharmātmā pāṇḍavaḥ śatrutāpanaḥ
- 3
कृत्वा चैवोत्तरविधिं शोकेन महतावृतः
अपश्यत्पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्
kṛtvā caivottaravidhiṃ śokena mahatāvṛtaḥ
apaśyatpathi gacchantaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ munim
- 4
शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम्
पपात दण्डवद्भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदार्जुनः
śiṣyaiḥ praśiṣyairabhitaḥ saṃvṛtaṃ brahmavādinam
papāta daṇḍavadbhūmau tyaktvā śokaṃ tadārjunaḥ
- 5
उवाच परमप्रीतः कस्माद्देशान्महामुने
इदानीं गच्छसि क्षिप्रं कं वा देशं प्रति प्रभो
uvāca paramaprītaḥ kasmāddeśānmahāmune
idānīṃ gacchasi kṣipraṃ kaṃ vā deśaṃ prati prabho
- 6
संदर्शनाद्वै भवतः शोको मे विपुलो गतः
इदानीं मम यत्कार्यं ब्रूहि पद्मदलेक्षण
saṃdarśanādvai bhavataḥ śoko me vipulo gataḥ
idānīṃ mama yatkāryaṃ brūhi padmadalekṣaṇa
- 7
तमुवाच महायोगी कृष्णद्वैपायनः स्वयम्
उपविश्य नदीतीरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः
tamuvāca mahāyogī kṛṣṇadvaipāyanaḥ svayam
upaviśya nadītīre śiṣyaiḥ parivṛto muniḥ
- 8
इदं कलियुगं घोरं सम्प्राप्तं पाण्डुनन्दन
ततो गच्छामि देवस्य वाराणसीं महापुरीम्
idaṃ kaliyugaṃ ghoraṃ samprāptaṃ pāṇḍunandana
tato gacchāmi devasya vārāṇasīṃ mahāpurīm
- 9
अस्मिन्कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः
भविष्यन्ति महापापा वर्णाश्रमविवर्जिताः
asminkaliyuge ghore lokāḥ pāpānuvartinaḥ
bhaviṣyanti mahāpāpā varṇāśramavivarjitāḥ
- 10
नान्यत्पश्यामि जन्तूनां मुक्त्वा वाराणसीं पुरीम्
सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे
nānyatpaśyāmi jantūnāṃ muktvā vārāṇasīṃ purīm
sarvapāpapraśamanaṃ prāyaścittaṃ kalau yuge
- 11
कृतं त्रेता द्वापरं च सर्वेष्वेतेषु वै नराः
भविष्यन्ति महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca sarveṣveteṣu vai narāḥ
bhaviṣyanti mahātmāno dhārmikāḥ satyavādinaḥ
- 12
त्वं हि लोकेषु विख्यातो धृतिमाञ्जनवत्सलः
पालयाद्य परं धर्मं स्वकीयं मुच्यसे भयात्
tvaṃ hi lokeṣu vikhyāto dhṛtimāñjanavatsalaḥ
pālayādya paraṃ dharmaṃ svakīyaṃ mucyase bhayāt
- 13
एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरंजयः
पृष्टवान्प्रणिपत्यासौ युगधर्मान्द्विजोत्तमाः
evamukto bhagavatā pārthaḥ parapuraṃjayaḥ
pṛṣṭavānpraṇipatyāsau yugadharmāndvijottamāḥ
- 14
तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः
प्रणम्य देवमीशानं युगधर्मान्सनातनान्
tasmai provāca sakalaṃ muniḥ satyavatīsutaḥ
praṇamya devamīśānaṃ yugadharmānsanātanān
- 15
वक्ष्यामि ते समासेन युगधर्मान्नरेश्वर
न शक्यते मया पार्थ विस्तरेणाभिभाषितुम्
vakṣyāmi te samāsena yugadharmānnareśvara
na śakyate mayā pārtha vistareṇābhibhāṣitum
- 16
आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततस्त्रेतायुगं बुधैः
तृतीयं द्वापरं पार्थ चतुर्थं कलिरुच्यते
ādyaṃ kṛtayugaṃ proktaṃ tatastretāyugaṃ budhaiḥ
tṛtīyaṃ dvāparaṃ pārtha caturthaṃ kalirucyate
- 17
ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते
द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे
dhyānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānamucyate
dvāpare yajñamevāhurdānameva kalau yuge
- 18
ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान्रविः
द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः
brahmā kṛtayuge devastretāyāṃ bhagavānraviḥ
dvāpare daivataṃ viṣṇuḥ kalau rudro maheśvaraḥ
- 19
ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एव कलिष्वपि
पूज्यते भगवान्रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक्
brahmā viṣṇustathā sūryaḥ sarva eva kaliṣvapi
pūjyate bhagavānrudraścaturṣvapi pinākadhṛk
- 20
आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः
त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद्द्विपादो द्वापरे स्थितः
त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति
ādye kṛtayuge dharmaścatuṣpādaḥ sanātanaḥ
tretāyuge tripādaḥ syāddvipādo dvāpare sthitaḥ
tripādahīnastiṣye tu sattāmātreṇa tiṣṭhati
- 21
कृते तु मिथुनोत्पत्तिर्वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा
प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सदानन्दाश्च भोगिनः
kṛte tu mithunotpattirvṛttiḥ sākṣādrasollasā
prajāstṛptāḥ sadā sarvāḥ sadānandāśca bhoginaḥ
- 22
अधमोत्तमत्वं नास्त्यासां निर्विशेषाः पुरंजय
तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे
adhamottamatvaṃ nāstyāsāṃ nirviśeṣāḥ puraṃjaya
tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāṃ tasminkṛte yuge
- 23
विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास्तथा
ध्याननिष्ठास्तपोनिष्ठा महादेवपरायणाः
viśokāḥ sattvabahulā ekāntabahulāstathā
dhyānaniṣṭhāstaponiṣṭhā mahādevaparāyaṇāḥ
- 24
ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः
पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताः परन्तप
tā vai niṣkāmacāriṇyo nityaṃ muditamānasāḥ
parvatodadhivāsinyo hyaniketāḥ parantapa
- 25
रसोल्लासा कालयोगात्त्रेताख्ये नश्यते ततः
तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्तत
rasollāsā kālayogāttretākhye naśyate tataḥ
tasyāṃ siddhau praṇaṣṭāyāmanyā siddhiravartata
- 26
अपां सौक्ष्म्ये प्रतिहते तदा मेघात्मना तु वै
मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम्
apāṃ saukṣmye pratihate tadā meghātmanā tu vai
meghebhyaḥ stanayitnubhyaḥ pravṛttaṃ vṛṣṭisarjanam
- 27
सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले
प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसंज्ञिताः
sakṛdeva tayā vṛṣṭyā saṃyukte pṛthivītale
prādurāsaṃstadā tāsāṃ vṛkṣā vai gṛhasaṃjñitāḥ
- 28
सर्वप्रत्युपयोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते
वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः
sarvapratyupayogastu tāsāṃ tebhyaḥ prajāyate
vartayanti sma tebhyastāstretāyugamukhe prajāḥ
- 29
ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात्
रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्
tataḥ kālena mahatā tāsāmeva viparyayāt
rāgalobhātmako bhāvastadā hyākasmiko 'bhavat
- 30
विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना
प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः
viparyayeṇa tāsāṃ tu tena tatkālabhāvinā
praṇaśyanti tataḥ sarve vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ

