25 shlokas
- 1
सूत उवाच
शाकद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन व्यवस्थितः
क्षीरार्णवं समाश्रित्य द्वीपः पुष्करसंवृतः
sūta uvāca
śākadvīpasya vistārāddviguṇena vyavasthitaḥ
kṣīrārṇavaṃ samāśritya dvīpaḥ puṣkarasaṃvṛtaḥ
- 2
एक एवात्र विप्रेन्द्राः पर्वतो मानसोत्तरः
योजनानां सहस्राणि सार्धं पञ्चाशदुच्छ्रितः
तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः
eka evātra viprendrāḥ parvato mānasottaraḥ
yojanānāṃ sahasrāṇi sārdhaṃ pañcāśaducchritaḥ
tāvadeva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ
- 3
स एव द्वीपः पश्चार्धे मानसोत्तरसंज्ञितः
एक एव महासानुः संनिवेशाद्द्विधा कृतः
sa eva dvīpaḥ paścārdhe mānasottarasaṃjñitaḥ
eka eva mahāsānuḥ saṃniveśāddvidhā kṛtaḥ
- 4
तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ
अपरौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ
महावीतं स्मृतं वर्षं धातकीखण्डमेव च
tasmindvīpe smṛtau dvau tu puṇyau janapadau śubhau
aparau mānasasyātha parvatasyānumaṇḍalau
mahāvītaṃ smṛtaṃ varṣaṃ dhātakīkhaṇḍameva ca
- 5
स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः
तस्मिन्द्वीपे महावृक्षो न्यग्रोधो ऽमरपूजितः
svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ
tasmindvīpe mahāvṛkṣo nyagrodho 'marapūjitaḥ
- 6
तस्मिन्निवसति ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः
तत्रैव मुनिशार्दूलाः शिवनारायणालयः
tasminnivasati brahmā viśvātmā viśvabhāvanaḥ
tatraiva muniśārdūlāḥ śivanārāyaṇālayaḥ
- 7
वसत्यत्र महादेवो हरोर्ऽद्धहरिर् अव्ययः
सम्पूज्यमानो ब्रह्माद्यैः कुमाराद्यैश्च योगिभिः
गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैरीश्वरः कृष्णपिङ्गलः
vasatyatra mahādevo haror'ddhaharir avyayaḥ
sampūjyamāno brahmādyaiḥ kumārādyaiśca yogibhiḥ
gandharvaiḥ kinnarairyakṣairīśvaraḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ
- 8
स्वस्थास्तत्र प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा सदृशत्विषः
निरामया विशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः
svasthāstatra prajāḥ sarvā brahmaṇā sadṛśatviṣaḥ
nirāmayā viśokāśca rāgadveṣavivarjitāḥ
- 9
सत्यानृते न तत्रास्तां नोत्तमाधममध्यमाः
न वर्णाश्रमधर्माश्च न नद्यो न च पर्वताः
satyānṛte na tatrāstāṃ nottamādhamamadhyamāḥ
na varṇāśramadharmāśca na nadyo na ca parvatāḥ
- 10
परेण पुष्करस्याथ स्थितो महान्
स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्ताद्द्विजसत्तमाः
pareṇa puṣkarasyātha sthito mahān
svādūdakasamudrastu samantāddvijasattamāḥ
- 11
परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः
काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैव शिलोपमा
pareṇa tasya mahatī dṛśyate lokasaṃsthitiḥ
kāñcanī dviguṇā bhūmiḥ sarvā caiva śilopamā
- 12
तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादात्मात्ममण्डलः
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते
tasyāḥ pareṇa śailastu maryādātmātmamaṇḍalaḥ
prakāśaścāprakāśaśca lokālokaḥ sa ucyate
- 13
योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः
तावानेव च विस्तारो लोकालोको महागिरिः
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tasyocchrayaḥ smṛtaḥ
tāvāneva ca vistāro lokāloko mahāgiriḥ
- 14
समावृत्य तु तं शैलं सर्वतो वै तमः स्थितम्
तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात्परिवेष्टितम्
samāvṛtya tu taṃ śailaṃ sarvato vai tamaḥ sthitam
tamaścāṇḍakaṭāhena samantātpariveṣṭitam
- 15
एते सप्त महालोकाः पातालाः सप्त कीर्तिताः
ब्रह्माण्डस्यैष विस्तारः संक्षेपेण मयोदितः
ete sapta mahālokāḥ pātālāḥ sapta kīrtitāḥ
brahmāṇḍasyaiṣa vistāraḥ saṃkṣepeṇa mayoditaḥ
- 16
अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः
सर्वगत्वात्प्रधानस्य कारणस्याव्ययात्मनः
aṇḍānāmīdṛśānāṃ tu koṭyo jñeyāḥ sahasraśaḥ
sarvagatvātpradhānasya kāraṇasyāvyayātmanaḥ
- 17
अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश
तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा रुद्रा नारायणादयः
aṇḍeṣveteṣu sarveṣu bhuvanāni caturdaśa
tatra tatra caturvaktrā rudrā nārāyaṇādayaḥ
- 18
दशोत्तरमथैकैकमण्डावरणसप्तकम्
समन्तात्संस्थितं विप्रा यत्र यान्ति मनीषिणः
daśottaramathaikaikamaṇḍāvaraṇasaptakam
samantātsaṃsthitaṃ viprā yatra yānti manīṣiṇaḥ
- 19
अनन्तम् एकम् अव्यक्तनादिनिधनं महत्
अतीत्य वर्तते सर्वं जगत्प्रकृतिरक्षरम्
anantam ekam avyaktanādinidhanaṃ mahat
atītya vartate sarvaṃ jagatprakṛtirakṣaram
- 20
अनन्तत्वमनन्तस्य यतः संख्या न विद्यते
तदव्यक्तमिति ज्ञेयं तद्ब्रह्म परमं पदम्
anantatvamanantasya yataḥ saṃkhyā na vidyate
tadavyaktamiti jñeyaṃ tadbrahma paramaṃ padam
- 21
अनन्त एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु पठ्यते
तस्य पूर्वं मयाप्युक्तं यत्तन्माहात्म्यमव्ययम्
ananta eṣa sarvatra sarvasthāneṣu paṭhyate
tasya pūrvaṃ mayāpyuktaṃ yattanmāhātmyamavyayam
- 22
गतः स एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु वर्तते
भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले
अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः
gataḥ sa eṣa sarvatra sarvasthāneṣu vartate
bhūmau rasātale caiva ākāśe pavane 'nale
arṇaveṣu ca sarveṣu divi caiva na saṃśayaḥ
- 23
तथा तमसि सत्त्वे च एष एव महाद्युतिः
अनेकधा विभक्ताङ्गः क्रीडते पुरुषोत्तमः
tathā tamasi sattve ca eṣa eva mahādyutiḥ
anekadhā vibhaktāṅgaḥ krīḍate puruṣottamaḥ
- 24
महेश्वरः परो ऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम्
अण्डाद्ब्रह्मा समुत्पन्नस्तेन सृष्टमिदं जगत्
maheśvaraḥ paro 'vyaktādaṇḍamavyaktasaṃbhavam
aṇḍādbrahmā samutpannastena sṛṣṭamidaṃ jagat
- 25
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः
iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge aṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ

