24 shlokas
- 1
श्रीकूर्म उवाच
स्वयंभुवो विवृत्तस्य कालसंख्या द्विजोत्तमाः
न शक्यते समाख्यातुं बहुवर्षैरपि स्वयम्
śrīkūrma uvāca
svayaṃbhuvo vivṛttasya kālasaṃkhyā dvijottamāḥ
na śakyate samākhyātuṃ bahuvarṣairapi svayam
- 2
कालसंख्या समासेन परार्धद्वयकल्पिता
स एव स्यात्परः कालः तदन्ते प्रतिसृज्यते
kālasaṃkhyā samāsena parārdhadvayakalpitā
sa eva syātparaḥ kālaḥ tadante pratisṛjyate
- 3
निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम्
तत्पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिदीयते
nijena tasya mānena āyurvarṣaśataṃ smṛtam
tatparākhyaṃ tadardhaṃ ca parārdhamabhidīyate
- 4
काष्ठा पञ्चदश ख्याता निमेषा द्विजसत्तमाः
काष्ठास्त्रिंशत्कला त्रिंशत्कला मौहूर्तिकी गतिः
kāṣṭhā pañcadaśa khyātā nimeṣā dvijasattamāḥ
kāṣṭhāstriṃśatkalā triṃśatkalā mauhūrtikī gatiḥ
- 5
तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम्
अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः
tāvatsaṃkhyairahorātraṃ muhūrtairmānuṣaṃ smṛtam
ahorātrāṇi tāvanti māsaḥ pakṣadvayātmakaḥ
- 6
तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे
अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम्
taiḥ ṣaḍbhirayanaṃ varṣaṃ dve 'yane dakṣiṇottare
ayanaṃ dakṣiṇaṃ rātrirdevānāmuttaraṃ dinam
- 7
दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम्
चतुर्युगं द्वादशभिः तद्विभागं निबोधत
divyairvarṣasahasraistu kṛtatretādisaṃjñitam
caturyugaṃ dvādaśabhiḥ tadvibhāgaṃ nibodhata
- 8
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्
तस्य तावच्छती सन्ध्या संध्यांशश्च कृतस्य तु
catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam
tasya tāvacchatī sandhyā saṃdhyāṃśaśca kṛtasya tu
- 9
त्रिशती द्विशती सन्ध्या तथा चैकशती क्रमात्
अंशकं षट्शतं तस्मात्कृतसंध्यांशकं विना
triśatī dviśatī sandhyā tathā caikaśatī kramāt
aṃśakaṃ ṣaṭśataṃ tasmātkṛtasaṃdhyāṃśakaṃ vinā
- 10
त्रिद्व्येकसाहस्रम् अतो विना सन्ध्यांशकेन तु
त्रेताद्वापरतिष्याणां कालज्ञाने प्रकीर्तितम्
tridvyekasāhasram ato vinā sandhyāṃśakena tu
tretādvāparatiṣyāṇāṃ kālajñāne prakīrtitam
- 11
एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं परिकल्पितम्
तदेकसप्ततिगुणं मनोरन्तरमुच्यते
etaddvādaśasāhasraṃ sādhikaṃ parikalpitam
tadekasaptatiguṇaṃ manorantaramucyate
- 12
ब्रह्मणो दिवसे विप्रा मनवः स्युश्चतुर्दश
स्वायंभुवादयः सर्वे ततः सावर्णिकादयः
brahmaṇo divase viprā manavaḥ syuścaturdaśa
svāyaṃbhuvādayaḥ sarve tataḥ sāvarṇikādayaḥ
- 13
तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता
पूर्णं युगसहस्रं वै परिपाल्या नरेश्वरैः
tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā saparvatā
pūrṇaṃ yugasahasraṃ vai paripālyā nareśvaraiḥ
- 14
मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै
व्याख्यातानि न संदेहः कल्पं कल्पेन चैव हि
manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi vai
vyākhyātāni na saṃdehaḥ kalpaṃ kalpena caiva hi
- 15
ब्राह्ममेकमहः कल्पस्तावती रात्रिरिष्यते
चतुर्युगसहस्रं तु कल्पमाहुर्मनीषिणः
brāhmamekamahaḥ kalpastāvatī rātririṣyate
caturyugasahasraṃ tu kalpamāhurmanīṣiṇaḥ
- 16
त्रीणि कल्पशतानि स्युः तथा षष्टिर्द्विजोत्तमाः
ब्रह्मणः कथितं वर्षं पराख्यं तच्छतं विदुः
trīṇi kalpaśatāni syuḥ tathā ṣaṣṭirdvijottamāḥ
brahmaṇaḥ kathitaṃ varṣaṃ parākhyaṃ tacchataṃ viduḥ
- 17
तस्यान्ते सर्वतत्त्वानां स्वहेतौ प्रकृतौ लयः
तेनायं प्रोच्यते सद्भिः प्राकृतः प्रतिसंचरः
tasyānte sarvatattvānāṃ svahetau prakṛtau layaḥ
tenāyaṃ procyate sadbhiḥ prākṛtaḥ pratisaṃcaraḥ
- 18
ब्रह्मनारायणेशानां त्रयाणां प्रकृतौ लयः
प्रोच्यते कालयोगेन पुनरेव च संभवः
brahmanārāyaṇeśānāṃ trayāṇāṃ prakṛtau layaḥ
procyate kālayogena punareva ca saṃbhavaḥ
- 19
एवं ब्रह्मा च भूतानि वासुदेवो ऽपि शङ्करः
कालेनैव तु सृज्यन्ते स एव ग्रसते पुनः
evaṃ brahmā ca bhūtāni vāsudevo 'pi śaṅkaraḥ
kālenaiva tu sṛjyante sa eva grasate punaḥ
- 20
अनादिरेष भगवान्कालो ऽनन्तो ऽजरो ऽमरः
सर्वगत्वात्स्वतन्त्रत्वात्सर्वात्मासौ महेश्वरः
anādireṣa bhagavānkālo 'nanto 'jaro 'maraḥ
sarvagatvātsvatantratvātsarvātmāsau maheśvaraḥ
- 21
ब्रह्माणो बहवो रुद्रा ह्यन्ये नारायणादयः
एको हि भगवानीशः कालः कविरिति श्रुतिः
brahmāṇo bahavo rudrā hyanye nārāyaṇādayaḥ
eko hi bhagavānīśaḥ kālaḥ kaviriti śrutiḥ
- 22
एकमत्र व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो द्विजाः
सांप्रतं वर्तते तद्वत्तस्य कल्पो ऽयमष्टमः
ekamatra vyatītaṃ tu parārdhaṃ brahmaṇo dvijāḥ
sāṃprataṃ vartate tadvattasya kalpo 'yamaṣṭamaḥ
- 23
यो ऽतीतः सप्तमः कल्पः पाद्म इत्युच्यते बुधैः
वाराहो वर्तते कल्पः तस्य वक्ष्यामि विस्तरम्
yo 'tītaḥ saptamaḥ kalpaḥ pādma ityucyate budhaiḥ
vārāho vartate kalpaḥ tasya vakṣyāmi vistaram
- 24
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चमो ऽध्यायः
iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge pañcamo 'dhyāyaḥ

