70 shlokas
- 1
सूत उवाच
जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन समन्ततः
संवेष्टयित्वा क्षारोदं प्लक्षद्वीपो व्यवस्थितः
sūta uvāca
jambūdvīpasya vistārāddviguṇena samantataḥ
saṃveṣṭayitvā kṣārodaṃ plakṣadvīpo vyavasthitaḥ
- 2
प्लक्षद्वीपे च विप्रेन्द्राः सप्तासन्कुलपर्वताः
ऋज्वायताः सुपर्वाणः सिद्धसङ्घनिषेविताः
plakṣadvīpe ca viprendrāḥ saptāsankulaparvatāḥ
ṛjvāyatāḥ suparvāṇaḥ siddhasaṅghaniṣevitāḥ
- 3
गोमेदः प्रथमस्तेषां द्वितीयश्चन्द्र उच्यते
नारादो दुन्दुभिश्चैव सोमश्च ऋषभस्तथा
वैभ्राजः सप्तमः प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽत्यन्तवल्लभः
gomedaḥ prathamasteṣāṃ dvitīyaścandra ucyate
nārādo dundubhiścaiva somaśca ṛṣabhastathā
vaibhrājaḥ saptamaḥ prokto brahmaṇo 'tyantavallabhaḥ
- 4
तत्र देवर्षिगन्धर्वैः सिद्धैश्च भगवानजः
उपास्यते स विश्वात्मा साक्षी सर्वस्य विश्वसृक्
tatra devarṣigandharvaiḥ siddhaiśca bhagavānajaḥ
upāsyate sa viśvātmā sākṣī sarvasya viśvasṛk
- 5
तेषु पुण्या जनपदा नाधयो व्याधयो न च
न तत्र पापकर्तारः पुरुषा वा कथञ्चन
teṣu puṇyā janapadā nādhayo vyādhayo na ca
na tatra pāpakartāraḥ puruṣā vā kathañcana
- 6
तेषां नद्यश्च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः
तासु ब्रह्मर्षयो नित्यं पितामहम् उपासते
teṣāṃ nadyaśca saptaiva varṣāṇāṃ tu samudragāḥ
tāsu brahmarṣayo nityaṃ pitāmaham upāsate
- 7
अनुतप्ता शिखी चैव विपापा त्रिदिवा कृता
अमृता सुकृता चैव नामतः परिकीर्तिताः
anutaptā śikhī caiva vipāpā tridivā kṛtā
amṛtā sukṛtā caiva nāmataḥ parikīrtitāḥ
- 8
क्षुद्रनद्यस्त्वसंख्याताः सरांसि सुबहून्यपि
न चैतेषु युगावस्था पुरुषा वै चिरायुषः
kṣudranadyastvasaṃkhyātāḥ sarāṃsi subahūnyapi
na caiteṣu yugāvasthā puruṣā vai cirāyuṣaḥ
- 9
आर्यकाः कुरवाश्चैव विदशा भाविनस्तथा
ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रास्तस्मिन्द्वीपे प्रकीर्तिताः
āryakāḥ kuravāścaiva vidaśā bhāvinastathā
brahmakṣatriyaviṭśūdrāstasmindvīpe prakīrtitāḥ
- 10
इज्यते भगवान्सोमो वर्णैस्तत्र निवासिभिः
तेषां च सोमसायुज्यं सारूप्यं मुनिपुङ्गवाः
ijyate bhagavānsomo varṇaistatra nivāsibhiḥ
teṣāṃ ca somasāyujyaṃ sārūpyaṃ munipuṅgavāḥ
- 11
सर्वे धर्मपरा नित्यं नित्यं मुदितमानसाः
पञ्चवर्षसहस्राणि जीवन्ति च निरामयाः
sarve dharmaparā nityaṃ nityaṃ muditamānasāḥ
pañcavarṣasahasrāṇi jīvanti ca nirāmayāḥ
- 12
प्लक्षद्वीपप्रमाणं तु द्विगुणेन समन्ततः
संवेष्ट्येक्षुरसाम्भोधिं शाल्मलिः संव्यवस्थितः
plakṣadvīpapramāṇaṃ tu dviguṇena samantataḥ
saṃveṣṭyekṣurasāmbhodhiṃ śālmaliḥ saṃvyavasthitaḥ
- 13
सप्त वर्षाणि तत्रापि सप्तैव कुलपर्वताः
ऋज्वायताः सुपर्वाणः सप्त नद्यश्च सुव्रताः
sapta varṣāṇi tatrāpi saptaiva kulaparvatāḥ
ṛjvāyatāḥ suparvāṇaḥ sapta nadyaśca suvratāḥ
- 14
कुमुदश्चोन्नतश्चैव तृतीयश्च बलाहकः
द्रोणः कङ्कस्तु महिषः ककुद्वान्सप्त पर्वताः
kumudaśconnataścaiva tṛtīyaśca balāhakaḥ
droṇaḥ kaṅkastu mahiṣaḥ kakudvānsapta parvatāḥ
- 15
योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी
निवृत्तिश्चेति ता नद्यः स्मृताः पापहरा नृणाम्
yonī toyā vitṛṣṇā ca candrā śuklā vimocanī
nivṛttiśceti tā nadyaḥ smṛtāḥ pāpaharā nṛṇām
- 16
न तेषु विद्यते लोभः क्रोधो वा द्विजसत्तमाः
न चैवास्ति युगावस्था जना जीवन्त्यनामयाः
na teṣu vidyate lobhaḥ krodho vā dvijasattamāḥ
na caivāsti yugāvasthā janā jīvantyanāmayāḥ
- 17
यजन्ति सततं तत्र वर्णा वायुं सनातनम्
तेषां तस्याथ सायुज्यं सारूप्यं च सलोकता
yajanti satataṃ tatra varṇā vāyuṃ sanātanam
teṣāṃ tasyātha sāyujyaṃ sārūpyaṃ ca salokatā
- 18
कपिला ब्राह्मणाः प्रोक्ता राजानश्चारुणास्तथा
पीता वैश्याः स्मृताः कृष्णा द्वीपे ऽस्मिन्वृषला द्विजाः
kapilā brāhmaṇāḥ proktā rājānaścāruṇāstathā
pītā vaiśyāḥ smṛtāḥ kṛṣṇā dvīpe 'sminvṛṣalā dvijāḥ
- 19
शाल्मलस्य तु विस्ताराद्द्विगुणेन समन्ततः
संवेष्ट्य तु सुरोदाब्धिं कुशद्वीपो व्यवस्थितः
śālmalasya tu vistārāddviguṇena samantataḥ
saṃveṣṭya tu surodābdhiṃ kuśadvīpo vyavasthitaḥ
- 20
विद्रुमश्चैव हेमश्च द्युतिमान्पुष्पवांस्तथा
कुशेशयो हरिश्चाथ मन्दरः सप्त पर्वताः
vidrumaścaiva hemaśca dyutimānpuṣpavāṃstathā
kuśeśayo hariścātha mandaraḥ sapta parvatāḥ
- 21
धुतपापा शिवा चैव पवित्रा संमता तथा
विद्युदम्भा मही चेति नद्यस्तत्र जलावहाः
dhutapāpā śivā caiva pavitrā saṃmatā tathā
vidyudambhā mahī ceti nadyastatra jalāvahāḥ
- 22
अन्याश्च शतशोविप्रा नद्यो मणिजलाः शुभाः
तासु ब्रह्माणमीशानं देवाद्याः पर्युपासते
anyāśca śataśoviprā nadyo maṇijalāḥ śubhāḥ
tāsu brahmāṇamīśānaṃ devādyāḥ paryupāsate
- 23
ब्राह्मणा द्रविणो विप्राः क्षत्रियाः शुष्मिणस्तथा
वैश्याः स्नेहास्तु मन्देहाः शूद्रास्तत्र प्रकीर्तिताः
brāhmaṇā draviṇo viprāḥ kṣatriyāḥ śuṣmiṇastathā
vaiśyāḥ snehāstu mandehāḥ śūdrāstatra prakīrtitāḥ
- 24
सर्वे विज्ञानसम्पन्ना मैत्रादिगुणसंयुताः
यथोक्तकारिणः सर्वे सर्वे भूतहिते रताः
sarve vijñānasampannā maitrādiguṇasaṃyutāḥ
yathoktakāriṇaḥ sarve sarve bhūtahite ratāḥ
- 25
यजन्ति विविधैर्यज्ञैर्ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्
तेषां च ब्रह्मसायुज्यं सारूप्यं च सलोकता
yajanti vividhairyajñairbrahmāṇaṃ parameṣṭhinam
teṣāṃ ca brahmasāyujyaṃ sārūpyaṃ ca salokatā
- 26
कुशद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन समन्ततः
क्रौञ्चद्वीपस्ततो विप्रा वेष्टयित्वा घृतोदधिम्
kuśadvīpasya vistārāddviguṇena samantataḥ
krauñcadvīpastato viprā veṣṭayitvā ghṛtodadhim
- 27
क्रौञ्चो वामनकश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः
देवावृच्च विविन्दश्च पुण्डरीकस्तथैव च
नाम्ना च सप्तमः प्रोक्तः पर्वतो दुन्दुभिस्वनः
krauñco vāmanakaścaiva tṛtīyaścāndhakārakaḥ
devāvṛcca vivindaśca puṇḍarīkastathaiva ca
nāmnā ca saptamaḥ proktaḥ parvato dundubhisvanaḥ
- 28
गौरी कुमुद्विती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा
ख्यातिश्च पुण्डरीका च नद्यः प्राधान्यतः स्मृताः
gaurī kumudvitī caiva saṃdhyā rātrirmanojavā
khyātiśca puṇḍarīkā ca nadyaḥ prādhānyataḥ smṛtāḥ
- 29
पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तिष्यास्तस्य क्रमेण वै
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव द्विजोत्तमाः
puṣkarāḥ puṣkalā dhanyāstiṣyāstasya krameṇa vai
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva dvijottamāḥ
- 30
अर्चयन्ति महादेवं यज्ञदानसमाधिभिः
व्रतोपवासैर्विविधैर्हेमैः स्वाध्यायतर्पणैः
arcayanti mahādevaṃ yajñadānasamādhibhiḥ
vratopavāsairvividhairhemaiḥ svādhyāyatarpaṇaiḥ

