43 shlokas
- 1
सूत उवाच
एवमेष महादेवो देवदेवः पितामहः
करोति नियतं कालं कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः
sūta uvāca
evameṣa mahādevo devadevaḥ pitāmahaḥ
karoti niyataṃ kālaṃ kālātmā hyaiśvarī tanuḥ
- 2
तस्य ये रश्मयो विप्राः सर्वलोकप्रदीपकाः
तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः
tasya ye raśmayo viprāḥ sarvalokapradīpakāḥ
teṣāṃ śreṣṭhāḥ punaḥ sapta raśmayo grahayonayaḥ
- 3
सुषुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च
विश्वव्यचाः पुनश्चान्यः संयद्वसुरतः परः
suṣumno harikeśaśca viśvakarmā tathaiva ca
viśvavyacāḥ punaścānyaḥ saṃyadvasurataḥ paraḥ
- 4
अर्वावसुरिति ख्यातः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः
सुषुम्नः सूर्यरश्मिस्तु पुष्णाति शिशिरद्युतिम्
arvāvasuriti khyātaḥ svarāḍanyaḥ prakīrtitaḥ
suṣumnaḥ sūryaraśmistu puṣṇāti śiśiradyutim
- 5
तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्नः परिपठ्यते
हरिकेशस्तु यः प्रोक्तो रश्मिर्नक्षत्रपोषकः
tiryagūrdhvapracāro 'sau suṣumnaḥ paripaṭhyate
harikeśastu yaḥ prokto raśmirnakṣatrapoṣakaḥ
- 6
विश्वकर्मा तथा रश्मिर्बुधं पुष्णाति सर्वदा
विश्वव्यचास्तु यो रश्मिः शुक्रं पुष्णाति नित्यदा
viśvakarmā tathā raśmirbudhaṃ puṣṇāti sarvadā
viśvavyacāstu yo raśmiḥ śukraṃ puṣṇāti nityadā
- 7
संयद्वसुरिति ख्यातः स पुष्णाति च लोहितम्
बृहस्पतिं प्रपुष्णाति रश्मिरर्वावसुः प्रभोः
शनैश्चरं प्रपुष्णाति सप्तमस्तु सुराट्तथा
saṃyadvasuriti khyātaḥ sa puṣṇāti ca lohitam
bṛhaspatiṃ prapuṣṇāti raśmirarvāvasuḥ prabhoḥ
śanaiścaraṃ prapuṣṇāti saptamastu surāṭtathā
- 8
एवं सूर्यप्रभावेन सर्वा नक्षत्रतारकाः
वर्धन्ते वर्धिता नित्यं नित्यमाप्याययन्ति च
evaṃ sūryaprabhāvena sarvā nakṣatratārakāḥ
vardhante vardhitā nityaṃ nityamāpyāyayanti ca
- 9
दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः
आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसां तमसां प्रभुः
divyānāṃ pārthivānāṃ ca naiśānāṃ caiva sarvaśaḥ
ādānānnityamādityastejasāṃ tamasāṃ prabhuḥ
- 10
आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः
नादेयांश्चैव सामुद्रान्कूप्यांश्चैव सहस्रदृक्
स्थावराञ्जङ्गमांश्चैव यच्च कुल्यादिकं पयः
ādatte sa tu nāḍīnāṃ sahasreṇa samantataḥ
nādeyāṃścaiva sāmudrānkūpyāṃścaiva sahasradṛk
sthāvarāñjaṅgamāṃścaiva yacca kulyādikaṃ payaḥ
- 11
तस्य रश्मिसहस्रं तच्छीतवर्षोष्णनिस्रवम्
तासां चतुः शतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः
tasya raśmisahasraṃ tacchītavarṣoṣṇanisravam
tāsāṃ catuḥ śataṃ nāḍyo varṣante citramūrtayaḥ
- 12
वन्दनाश्चैव याज्याश्च केतना भूतनास्तथा
अमृता नाम ताः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः
vandanāścaiva yājyāśca ketanā bhūtanāstathā
amṛtā nāma tāḥ sarvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ
- 13
हिमोद्वाहाश्च ता नाड्यो रश्मयस्त्रिशतं पुनः
रश्म्यो मेष्यश्च पौष्यश्च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः
चन्द्रास्ता नामतः सर्वाः पीताभाः स्युर्गभस्तयः
himodvāhāśca tā nāḍyo raśmayastriśataṃ punaḥ
raśmyo meṣyaśca pauṣyaśca hlādinyo himasarjanāḥ
candrāstā nāmataḥ sarvāḥ pītābhāḥ syurgabhastayaḥ
- 14
शुक्राश्च ककुभश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा
शुक्रास्ता नामतः सर्वास्त्रिविधा घर्मसर्जनाः
śukrāśca kakubhaścaiva gāvo viśvabhṛtastathā
śukrāstā nāmataḥ sarvāstrividhā gharmasarjanāḥ
- 15
समं बिभर्ति ताभिः स मनुष्यपितृदेवताः
मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि
अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रिभिस्त्रींस्तर्पयत्यसौ
samaṃ bibharti tābhiḥ sa manuṣyapitṛdevatāḥ
manuṣyānauṣadheneha svadhayā ca pitṝnapi
amṛtena surānsarvāṃstribhistrīṃstarpayatyasau
- 16
वसन्ते ग्रैष्मिके चैव शतैः स तपति त्रिभिः
शरद्यपि च वर्षासु चतुर्भिः संप्रवर्षति
हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजति त्रिभिः
vasante graiṣmike caiva śataiḥ sa tapati tribhiḥ
śaradyapi ca varṣāsu caturbhiḥ saṃpravarṣati
hemante śiśire caiva himamutsṛjati tribhiḥ
- 17
वरुणो माघमासे तु सूर्यः पूषा तु फल्गुने
चैत्रे मासि भवेदंशो धाता वैशाखतापनः
varuṇo māghamāse tu sūryaḥ pūṣā tu phalgune
caitre māsi bhavedaṃśo dhātā vaiśākhatāpanaḥ
- 18
ज्येष्ठामूले भवेदिन्द्रः आषाढे सविता रविः
विवस्वान्श्रावणे मासि प्रौष्ठपद्यां भगः स्मृतः
jyeṣṭhāmūle bhavedindraḥ āṣāḍhe savitā raviḥ
vivasvānśrāvaṇe māsi prauṣṭhapadyāṃ bhagaḥ smṛtaḥ
- 19
पर्जन्यो ऽश्वयुजि त्वष्टा कार्त्तिके मासि भास्करः
मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः
parjanyo 'śvayuji tvaṣṭā kārttike māsi bhāskaraḥ
mārgaśīrṣe bhavenmitraḥ pauṣe viṣṇuḥ sanātanaḥ
- 20
पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि
षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवोऽंशः सप्तभिस्तथा
pañcaraśmisahasrāṇi varuṇasyārkakarmaṇi
ṣaḍbhiḥ sahasraiḥ pūṣā tu devo'ṃśaḥ saptabhistathā
- 21
धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः
विवस्वान्दशभिः पाति पात्येकादशभिर्भगः
dhātāṣṭabhiḥ sahasraistu navabhistu śatakratuḥ
vivasvāndaśabhiḥ pāti pātyekādaśabhirbhagaḥ
- 22
सप्तभिस्तपते मित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत्
अर्यमा दशभिः पाति पर्जन्यो नवभिस्तपेत्
षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विष्णुस्तपति विश्वसृक्
saptabhistapate mitrastvaṣṭā caivāṣṭabhistapet
aryamā daśabhiḥ pāti parjanyo navabhistapet
ṣaḍbhī raśmisahasraistu viṣṇustapati viśvasṛk
- 23
वसन्ते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः
श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुरः शरदि प्रभुः
हेमन्ते ताम्रवर्णः स्याच्छिशिरे लोहितो रविः
vasante kapilaḥ sūryo grīṣme kāñcanasaprabhaḥ
śveto varṣāsu varṇena pāṇḍuraḥ śaradi prabhuḥ
hemante tāmravarṇaḥ syācchiśire lohito raviḥ
- 24
ओषधीषु बलं धत्ते स्वधामपि पितृष्वथ
सूर्यो ऽमरत्वममृते त्रयं त्रिषु नियच्छति
oṣadhīṣu balaṃ dhatte svadhāmapi pitṛṣvatha
sūryo 'maratvamamṛte trayaṃ triṣu niyacchati
- 25
अन्ये चाष्टौ ग्रहा ज्ञेयाः सूर्येणाधिष्ठिता द्विजाः
चन्द्रमाः सोमपुत्रश्च शुक्रश्चैव बृहस्पतिः
भौमो मन्दस्तथा राहुः केतुमानपि चाष्टमः
anye cāṣṭau grahā jñeyāḥ sūryeṇādhiṣṭhitā dvijāḥ
candramāḥ somaputraśca śukraścaiva bṛhaspatiḥ
bhaumo mandastathā rāhuḥ ketumānapi cāṣṭamaḥ
- 26
सर्वे ध्रुवे निबद्धा वै ग्रहास्ते वातरश्मिभिः
भ्राम्यमाणा यथायोगं भ्रमन्त्यनुदिवाकरम्
sarve dhruve nibaddhā vai grahāste vātaraśmibhiḥ
bhrāmyamāṇā yathāyogaṃ bhramantyanudivākaram
- 27
अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरिता द्विजाः
यस्माद्वहति तान्वायुः प्रवहस्तेन स स्मृतः
alātacakravadyānti vātacakreritā dvijāḥ
yasmādvahati tānvāyuḥ pravahastena sa smṛtaḥ
- 28
रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः
वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन निशाकरः
rathastricakraḥ somasya kundābhāstasya vājinaḥ
vāmadakṣiṇato yuktā daśa tena niśākaraḥ
- 29
वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि रविर्यथा
ह्रासवृद्धी च विप्रेन्द्रा ध्रुवाधाराणि सर्वदा
vīthyāśrayāṇi carati nakṣatrāṇi raviryathā
hrāsavṛddhī ca viprendrā dhruvādhārāṇi sarvadā
- 30
स सोमः शुक्लपक्षे तु भास्करे परतः स्थिते
आपूर्यते परस्यान्तः सततं दिवसक्रमात्
sa somaḥ śuklapakṣe tu bhāskare parataḥ sthite
āpūryate parasyāntaḥ satataṃ divasakramāt

