40 shlokas
- 1
सूत उवाच
एतद्ब्रह्माण्डमाख्यातं चतुर्दशविधं महत्
अतः परं प्रवक्ष्यामि भूर्लोकस्यास्य निर्णयम्
sūta uvāca
etadbrahmāṇḍamākhyātaṃ caturdaśavidhaṃ mahat
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūrlokasyāsya nirṇayam
- 2
जम्बुद्वीपः प्रधानो ऽयं प्लक्षः शाल्मल एव च
कुशः क्रौञ्चश्च शाकश्च पुष्करश्चैव सप्तमः
jambudvīpaḥ pradhāno 'yaṃ plakṣaḥ śālmala eva ca
kuśaḥ krauñcaśca śākaśca puṣkaraścaiva saptamaḥ
- 3
एते सप्त महाद्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः
द्वीपाद्द्वीपो महानुक्तः सागरादपि सागरः
ete sapta mahādvīpāḥ samudraiḥ saptabhirvṛtāḥ
dvīpāddvīpo mahānuktaḥ sāgarādapi sāgaraḥ
- 4
क्षारोदेक्षुरसोदश्च सुरोदश्च घृतोदकः
दध्योदः क्षीरसलिलः स्वादूदश्चेति सागराः
kṣārodekṣurasodaśca surodaśca ghṛtodakaḥ
dadhyodaḥ kṣīrasalilaḥ svādūdaśceti sāgarāḥ
- 5
पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा ससमुद्रा धरा स्मृता
द्वीपैश्च सप्तभिर्युक्ता योजनानां समासतः
pañcāśatkoṭivistīrṇā sasamudrā dharā smṛtā
dvīpaiśca saptabhiryuktā yojanānāṃ samāsataḥ
- 6
जम्बूद्वीपः समस्तानां द्वीपानां मध्यतः शुभः
तस्य मध्ये महामेरुर्विश्रुतः कनकप्रभः
jambūdvīpaḥ samastānāṃ dvīpānāṃ madhyataḥ śubhaḥ
tasya madhye mahāmerurviśrutaḥ kanakaprabhaḥ
- 7
चतुरशीतिसाहस्रो योजनैस्तस्य चोच्छ्रयः
प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः
caturaśītisāhasro yojanaistasya cocchrayaḥ
praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastāddvātriṃśanmūrdhni vistṛtaḥ
- 8
मूले षोडशसाहस्रो विस्तारस्तस्य सर्वतः
भूपद्मस्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकात्वेन संस्थितः
mūle ṣoḍaśasāhasro vistārastasya sarvataḥ
bhūpadmasyāsya śailo 'sau karṇikātvena saṃsthitaḥ
- 9
हिमवान्हेमकूटश्च निषधश्चास्य दक्षिणे
नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः
himavānhemakūṭaśca niṣadhaścāsya dakṣiṇe
nīlaḥ śvetaśca śṛṅgī ca uttare varṣaparvatāḥ
- 10
लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास्तथा परे
सहस्रद्वितयोच्छ्रायास्तावद्विस्तारिणश्च ते
lakṣapramāṇau dvau madhye daśahīnāstathā pare
sahasradvitayocchrāyāstāvadvistāriṇaśca te
- 11
भारतं दक्षिणं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम्
हरिवर्षं तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विजाः
bhārataṃ dakṣiṇaṃ varṣaṃ tataḥ kiṃpuruṣaṃ smṛtam
harivarṣaṃ tathaivānyanmerordakṣiṇato dvijāḥ
- 12
रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैवानु हिरण्मयम्
उत्तराः कुरवश्चैव यथैते भरतास्तथा
ramyakaṃ cottaraṃ varṣaṃ tasyaivānu hiraṇmayam
uttarāḥ kuravaścaiva yathaite bharatāstathā
- 13
नवसाहस्रमेकैकमेतेषां द्विजसत्तमाः
इलावृतं च तन्मध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः
navasāhasramekaikameteṣāṃ dvijasattamāḥ
ilāvṛtaṃ ca tanmadhye tanmadhye merurucchritaḥ
- 14
मेरोश्चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्रविस्तृतम्
इलावृतं महाभागाश्चत्वारस्तत्र पर्वताः
विष्कम्भा रचिता मेरोर्योजनायुतमुच्छ्रिताः
meroścaturdiśaṃ tatra navasāhasravistṛtam
ilāvṛtaṃ mahābhāgāścatvārastatra parvatāḥ
viṣkambhā racitā meroryojanāyutamucchritāḥ
- 15
पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः
विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः
pūrveṇa mandaro nāma dakṣiṇe gandhamādanaḥ
vipulaḥ paścime pārśve supārśvaścottare smṛtaḥ
- 16
कदम्बस्तेषु जम्बुश्च पिप्पलो वट एव च
जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर्नामहेतुर्महर्षयः
kadambasteṣu jambuśca pippalo vaṭa eva ca
jambūdvīpasya sā jambūrnāmaheturmaharṣayaḥ
- 17
महागजप्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि च
पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः
mahāgajapramāṇāni jambvāstasyāḥ phalāni ca
patanti bhūbhṛtaḥ pṛṣṭhe śīryamāṇāni sarvataḥ
- 18
रसेन तस्याः प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै
सरित्प्रवर्तते चापि पीयते तत्र वासिभिः
rasena tasyāḥ prakhyātā tatra jambūnadīti vai
saritpravartate cāpi pīyate tatra vāsibhiḥ
- 19
न स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः
तत्पानात्सुस्थमनसां नराणां तत्र जायते
na svedo na ca daurgandhyaṃ na jarā nendriyakṣayaḥ
tatpānātsusthamanasāṃ narāṇāṃ tatra jāyate
- 20
तीरमृत्तत्र सम्प्राप्य वायुना सुविशोषिता
जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्
tīramṛttatra samprāpya vāyunā suviśoṣitā
jāmbūnadākhyaṃ bhavati suvarṇaṃ siddhabhūṣaṇam
- 21
भद्राश्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालश्च पश्चिमे
वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठास्तयोर्मध्ये इलावृतम्
bhadrāśvaḥ pūrvato meroḥ ketumālaśca paścime
varṣe dve tu muniśreṣṭhāstayormadhye ilāvṛtam
- 22
वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम्
वैभ्राजं पश्चिमे विद्यादुत्तरे सवितुर्वनम्
vanaṃ caitrarathaṃ pūrve dakṣiṇe gandhamādanam
vaibhrājaṃ paścime vidyāduttare saviturvanam
- 23
अरुणोदं महाभद्रमसितोदं च मानसम्
सरांस्येतानि चत्वारि देवयोग्यानि सर्वदा
aruṇodaṃ mahābhadramasitodaṃ ca mānasam
sarāṃsyetāni catvāri devayogyāni sarvadā
- 24
सितान्तश्च कुमुद्वांश्च कुरुरी माल्यवांस्तथा
वैकङ्को मणिशैलश्च ऋक्षवांश्चाचलोत्तमाः
sitāntaśca kumudvāṃśca kururī mālyavāṃstathā
vaikaṅko maṇiśailaśca ṛkṣavāṃścācalottamāḥ
- 25
महानीलो ऽथ रुचकः सबिन्दुर्मन्दरस्तथा
वेणुमांश्चैव मेघश्च निषधो देवपर्वतः
इत्येते देवरचिताः सिद्धावासाः प्रकीर्तिताः
mahānīlo 'tha rucakaḥ sabindurmandarastathā
veṇumāṃścaiva meghaśca niṣadho devaparvataḥ
ityete devaracitāḥ siddhāvāsāḥ prakīrtitāḥ
- 26
अरुणोदस्य सरसः पूर्वतः केसराचलः
त्रिकूटशिखरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा
aruṇodasya sarasaḥ pūrvataḥ kesarācalaḥ
trikūṭaśikharaścaiva pataṅgo rucakastathā
- 27
निषधो वसुधारश्च कलिङ्गस्त्रिशिखः शुभः
समूलो वसुधारश्च कुरवश्चैव सानुमान्
niṣadho vasudhāraśca kaliṅgastriśikhaḥ śubhaḥ
samūlo vasudhāraśca kuravaścaiva sānumān
- 28
ताम्रातश्च विशालश्च कुमुदो वेणुपर्वतः
एकशृङ्गो महाशैलो गजशैलः पिशाचकः
tāmrātaśca viśālaśca kumudo veṇuparvataḥ
ekaśṛṅgo mahāśailo gajaśailaḥ piśācakaḥ
- 29
पञ्चशैलो ऽथ कैलासो हिमवांश्चाचलोत्तमः
इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः
pañcaśailo 'tha kailāso himavāṃścācalottamaḥ
ityete devacaritā utkaṭāḥ parvatottamāḥ
- 30
महाभद्रस्य सरसो दक्षिणे केसराचलः
शिखिवासश्च वैडूर्यः कपिलो गन्धमादनः
mahābhadrasya saraso dakṣiṇe kesarācalaḥ
śikhivāsaśca vaiḍūryaḥ kapilo gandhamādanaḥ

