29 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
वर्णा भगवतोद्दिष्टाश्चत्वारो ऽप्याश्रमास्तथा
इदानीं क्रममस्माकमाश्रमाणां वद प्रभो
ṛṣaya ūcuḥ
varṇā bhagavatoddiṣṭāścatvāro 'pyāśramāstathā
idānīṃ kramamasmākamāśramāṇāṃ vada prabho
- 2
श्रीकूर्म उवाच
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा
क्रमेणैवाश्रमाः प्रोक्ताः कारणादन्यथा भवेत्
śrīkūrma uvāca
brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho yatistathā
krameṇaivāśramāḥ proktāḥ kāraṇādanyathā bhavet
- 3
उत्पन्नज्ञानविज्ञानो वैराग्यं परमं गतः
प्रव्रजेद्ब्रह्मचर्यात्तु यदीच्छेत्परमां गतिम्
utpannajñānavijñāno vairāgyaṃ paramaṃ gataḥ
pravrajedbrahmacaryāttu yadīcchetparamāṃ gatim
- 4
दारानाहृत्य विधिवदन्यथा विविधैर्मखैः
यजेदुत्पादयेत्पुत्रान्विरक्तो यदि संन्यसेत्
dārānāhṛtya vidhivadanyathā vividhairmakhaiḥ
yajedutpādayetputrānvirakto yadi saṃnyaset
- 5
अनिष्ट्वा विधिवद्यज्ञैर् अनुत्पाद्य तथात्मजम्
न गार्हस्थ्यं गृही त्यक्त्वा संन्यसेद्बुद्धिमान्द्विजः
aniṣṭvā vidhivadyajñair anutpādya tathātmajam
na gārhasthyaṃ gṛhī tyaktvā saṃnyasedbuddhimāndvijaḥ
- 6
अथ वैराग्यवेगेन स्थातुं नोत्सहते गृहे
तत्रैव संन्यसेद्विद्वान् अनिष्ट्वापि द्विजोत्तमः
atha vairāgyavegena sthātuṃ notsahate gṛhe
tatraiva saṃnyasedvidvān aniṣṭvāpi dvijottamaḥ
- 7
अन्यथा विविधैर्यज्ञैरिष्ट्वा वनम् अथाश्रयेत्
तपस्तप्त्वा तपोयोगाद्विरक्तः संन्यसेद्यदि
anyathā vividhairyajñairiṣṭvā vanam athāśrayet
tapastaptvā tapoyogādviraktaḥ saṃnyasedyadi
- 8
वानप्रस्थाश्रमं गत्वा न गृहं प्रविशेत्पुनः
न संन्यासी वनं चाथ ब्रह्मचर्यं न साधकः
vānaprasthāśramaṃ gatvā na gṛhaṃ praviśetpunaḥ
na saṃnyāsī vanaṃ cātha brahmacaryaṃ na sādhakaḥ
- 9
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा द्विजः
प्रव्रजेत गृही विद्वान्वनाद्वा श्रुतिचोदनात्
prājāpatyāṃ nirūpyeṣṭimāgneyīmathavā dvijaḥ
pravrajeta gṛhī vidvānvanādvā śruticodanāt
- 10
प्रकर्तुमसमर्थो ऽपि जुहोतियजतिक्रियाः
अन्धः पङ्गुर्दरिद्रो वा विरक्तः संन्यसेद्द्विजः
prakartumasamartho 'pi juhotiyajatikriyāḥ
andhaḥ paṅgurdaridro vā viraktaḥ saṃnyaseddvijaḥ
- 11
सर्वेषामेव वैराग्यं संन्यासाय विधीयते
पतत्येवाविरक्तो यः संन्यासं कर्तुमिच्छति
sarveṣāmeva vairāgyaṃ saṃnyāsāya vidhīyate
patatyevāvirakto yaḥ saṃnyāsaṃ kartumicchati
- 12
एकस्मिन्नथवा सम्यग्वर्तेतामरणं द्विजः
श्रद्धावनाश्रमे युक्तः सो ऽमृतत्वाय कल्पते
ekasminnathavā samyagvartetāmaraṇaṃ dvijaḥ
śraddhāvanāśrame yuktaḥ so 'mṛtatvāya kalpate
- 13
न्यायागतधनः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः
स्वधर्मपालको नित्यं सो ऽमृतत्वाय कल्पते
nyāyāgatadhanaḥ śānto brahmavidyāparāyaṇaḥ
svadharmapālako nityaṃ so 'mṛtatvāya kalpate
- 14
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि निःसङ्गः कामवर्जितः
प्रसन्नेनैव मनसा कुर्वाणो याति तत्पदम्
brahmaṇyādhāya karmāṇi niḥsaṅgaḥ kāmavarjitaḥ
prasannenaiva manasā kurvāṇo yāti tatpadam
- 15
ब्रह्मणा दीयते देयं ब्रह्मणे सम्प्रदीयते
ब्रह्मैव दीयते चेति ब्रह्मार्पणमिदं परम्
brahmaṇā dīyate deyaṃ brahmaṇe sampradīyate
brahmaiva dīyate ceti brahmārpaṇamidaṃ param
- 16
नाहं कर्ता सर्वमेतद्ब्रह्मैव कुरुते तथा
एतद्ब्रह्मार्पणं प्रोक्तमृषिभिः तत्त्वदर्शिभिः
nāhaṃ kartā sarvametadbrahmaiva kurute tathā
etadbrahmārpaṇaṃ proktamṛṣibhiḥ tattvadarśibhiḥ
- 17
प्रीणातु भगवानीशः कर्मणानेन शाश्वतः
करोति सततं बुद्ध्या ब्रह्मार्पणमिदं परम्
prīṇātu bhagavānīśaḥ karmaṇānena śāśvataḥ
karoti satataṃ buddhyā brahmārpaṇamidaṃ param
- 18
यद्वा फलानां संन्यासं प्रकुर्यात्परमेश्वरे
कर्मणामेतदप्याहुः ब्रह्मार्पणमनुत्तमम्
yadvā phalānāṃ saṃnyāsaṃ prakuryātparameśvare
karmaṇāmetadapyāhuḥ brahmārpaṇamanuttamam
- 19
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं सङ्गवर्जितम्
क्रियते विदुषा कर्म तद्भवेदपि मोक्षदम्
kāryamityeva yatkarma niyataṃ saṅgavarjitam
kriyate viduṣā karma tadbhavedapi mokṣadam
- 20
अन्यथा यदि कर्माणि कुर्यान्नित्यमपि द्विजः
अकृत्वा फलसंन्यासं बध्यते तत्फलेन तु
anyathā yadi karmāṇi kuryānnityamapi dvijaḥ
akṛtvā phalasaṃnyāsaṃ badhyate tatphalena tu
- 21
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन त्यक्त्वा कर्माश्रितं फलम्
अविद्वान् अपि कुर्वीत कर्माप्नोत्यचिरात्पदम्
tasmātsarvaprayatnena tyaktvā karmāśritaṃ phalam
avidvān api kurvīta karmāpnotyacirātpadam
- 22
कर्मणा क्षीयते पापमैहिकं पौर्विकं तथा
मनः प्रसादमन्वेति ब्रह्म विज्ञायते ततः
karmaṇā kṣīyate pāpamaihikaṃ paurvikaṃ tathā
manaḥ prasādamanveti brahma vijñāyate tataḥ
- 23
कर्मणा सहिताज्ज्ञानात्सम्यग्योगो ऽभिजायते
ज्ञानं च कर्मसहितं जायते दोषवर्जितम्
karmaṇā sahitājjñānātsamyagyogo 'bhijāyate
jñānaṃ ca karmasahitaṃ jāyate doṣavarjitam
- 24
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र तत्राश्रमे रतः
कर्माणीश्वरतुष्ट्यर्थं कुर्यान्नैष्कर्म्यमाप्नुयात्
tasmātsarvaprayatnena tatra tatrāśrame rataḥ
karmāṇīśvaratuṣṭyarthaṃ kuryānnaiṣkarmyamāpnuyāt
- 25
सम्प्राप्य परमं ज्ञानं नैष्कर्म्यं तत्प्रसादतः
एकाकी निर्ममः शान्तो जीवन्नेव विमुच्यते
samprāpya paramaṃ jñānaṃ naiṣkarmyaṃ tatprasādataḥ
ekākī nirmamaḥ śānto jīvanneva vimucyate
- 26
वीक्षते परमात्मानं परं ब्रह्म महेश्वरम्
नित्यानन्दं निराभासं तस्मिन्नेव लयं व्रजेत्
vīkṣate paramātmānaṃ paraṃ brahma maheśvaram
nityānandaṃ nirābhāsaṃ tasminneva layaṃ vrajet
- 27
तस्मात्सेवेत सततं कर्मयोगं प्रसन्नधीः
तृप्तये परमेशस्य तत्पदं याति शाश्वतम्
tasmātseveta satataṃ karmayogaṃ prasannadhīḥ
tṛptaye parameśasya tatpadaṃ yāti śāśvatam
- 28
एतद्वः कथितं सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम्
न ह्येतत्समतिक्रम्य सिद्धिं विन्दति मानवः
etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ cāturāśramyamuttamam
na hyetatsamatikramya siddhiṃ vindati mānavaḥ
- 29
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे तृतीयो ऽध्यायः
iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge tṛtīyo 'dhyāyaḥ

