41 shlokas
- 1
अथातो वर्त्मरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
कृच्छ्रोन्मीले पुराणाज्यं द्राक्षाकल्काम्बुसाधितम्
ससितं योजयेत्स्निग्धं नस्यधूमाञ्जनादि च
athāto vartmarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
kṛcchronmīle purāṇājyaṃ drākṣākalkāmbusādhitam
sasitaṃ yojayetsnigdhaṃ nasyadhūmāñjanādi ca
- 2
कुम्भीकावर्त्म लिखितं सैन्धवप्रतिसारितम्
यष्टीधात्रीपटोलीनां क्वाथेन परिषेचयेत्
kumbhīkāvartma likhitaṃ saindhavapratisāritam
yaṣṭīdhātrīpaṭolīnāṃ kvāthena pariṣecayet
- 3
निवाते ऽधिष्ठितस्याप्तैः शुद्धस्योत्तानशायिनः
बहिः कोष्णाम्बुतप्तेन स्वेदितं वर्त्म वाससा
nivāte 'dhiṣṭhitasyāptaiḥ śuddhasyottānaśāyinaḥ
bahiḥ koṣṇāmbutaptena sveditaṃ vartma vāsasā
- 4
निर्भुज्य वस्त्रान्तरितं वामाङ्गुष्ठाङ्गुलीघृतम्
न स्रंसते चलति वा वर्त्मैवं सर्वतस्ततः
nirbhujya vastrāntaritaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulīghṛtam
na sraṃsate calati vā vartmaivaṃ sarvatastataḥ
- 5
मण्डलाग्रेण तत्तिर्यक्कृत्वा शस्त्रपदाङ्कितम्
लिखेत्तेनैव पत्त्रैर्वा शाकशेफालिकादिजैः
maṇḍalāgreṇa tattiryakkṛtvā śastrapadāṅkitam
likhettenaiva pattrairvā śākaśephālikādijaiḥ
- 6
फेनेन तोयराशेर्वा पिचुना प्रमृजन्न् असृक्
स्थिते रक्ते सुलिखितं सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्
phenena toyarāśervā picunā pramṛjann asṛk
sthite rakte sulikhitaṃ sakṣaudraiḥ pratisārayet
- 7
यथास्वम् उक्तैरनु च प्रक्षाल्योष्णेन वारिणा
घृतेन सिक्तम् अभ्यक्तं बध्नीयान्मधुसर्पिषा
yathāsvam uktairanu ca prakṣālyoṣṇena vāriṇā
ghṛtena siktam abhyaktaṃ badhnīyānmadhusarpiṣā
- 8
ऊर्ध्वाधः कर्णयोर्दत्त्वा पिण्डीं च यवसक्तुभिः
द्वितीये ऽहनि मुक्तस्य परिषेकं यथायथम्
ūrdhvādhaḥ karṇayordattvā piṇḍīṃ ca yavasaktubhiḥ
dvitīye 'hani muktasya pariṣekaṃ yathāyatham
- 9
कुर्याच्चतुर्थे नस्यादीन्मुञ्चेद् एवाह्नि पञ्चमे
समं नखनिभं शोफकण्डूघर्षाद्यपीडितम्
kuryāccaturthe nasyādīnmuñced evāhni pañcame
samaṃ nakhanibhaṃ śophakaṇḍūgharṣādyapīḍitam
- 10
विद्यात्सुलिखितं वर्त्म लिखेद्भूयो विपर्यये
रुक्पक्ष्मवर्त्मसदनस्रंसनान्यतिलेखनात्
vidyātsulikhitaṃ vartma likhedbhūyo viparyaye
rukpakṣmavartmasadanasraṃsanānyatilekhanāt
- 11
स्नेहस्वेदादिकस्तस्मिन्न् इष्टो वातहरः क्रमः
अभ्यज्य नवनीतेन श्वेतलोध्रं प्रलेपयेत्
snehasvedādikastasminn iṣṭo vātaharaḥ kramaḥ
abhyajya navanītena śvetalodhraṃ pralepayet
- 12
एरण्डमूलकल्केन पुटपाके पचेत्ततः
स्विन्नं प्रक्षालितं शुष्कं चूर्णितं पोटलीकृतम्
eraṇḍamūlakalkena puṭapāke pacettataḥ
svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭalīkṛtam
- 13
स्त्रियाः क्षीरे छगल्या वा मृदितं नेत्रसेचनम्
शालितण्डुलकल्केन लिप्तं तद्वत्परिष्कृतम्
striyāḥ kṣīre chagalyā vā mṛditaṃ netrasecanam
śālitaṇḍulakalkena liptaṃ tadvatpariṣkṛtam
- 14
कुर्यान्नेत्रे ऽतिलिखिते मृदितं दधिमस्तुना
केवलेनापि वा सेकं मस्तुना जाङ्गलाशिनः
kuryānnetre 'tilikhite mṛditaṃ dadhimastunā
kevalenāpi vā sekaṃ mastunā jāṅgalāśinaḥ
- 15
पिटिका व्रीहिवक्त्रेण भित्त्वा तु कठिनोन्नताः
निष्पीडयेद् अनु विधिः परिशेषस्तु पूर्ववत्
piṭikā vrīhivaktreṇa bhittvā tu kaṭhinonnatāḥ
niṣpīḍayed anu vidhiḥ pariśeṣastu pūrvavat
- 16
लेखने भेदने चायं क्रमः सर्वत्र वर्त्मनि
पित्तास्रोत्क्लिष्टयोः स्वादुस्कन्धसिद्धेन सर्पिषा
lekhane bhedane cāyaṃ kramaḥ sarvatra vartmani
pittāsrotkliṣṭayoḥ svāduskandhasiddhena sarpiṣā
- 17
सिराविमोक्षः स्निग्धस्य त्रिवृच्छ्रेष्ठं विरेचनम्
लिखिते स्रुतरक्ते च वर्त्मनि क्षालनं हितम्
sirāvimokṣaḥ snigdhasya trivṛcchreṣṭhaṃ virecanam
likhite srutarakte ca vartmani kṣālanaṃ hitam
- 18
यष्टीकषायः सेकस्तु क्षीरं चन्दनसाधितम्
पक्ष्मणां सदने सूच्या रोमकूपान्विकुट्टयेत्
yaṣṭīkaṣāyaḥ sekastu kṣīraṃ candanasādhitam
pakṣmaṇāṃ sadane sūcyā romakūpānvikuṭṭayet
- 19
ग्राहयेद्वा जलौकोभिः पयसेक्षुरसेन वा
वमनं नावनं सर्पिः शृतं मधुरशीतलैः
grāhayedvā jalaukobhiḥ payasekṣurasena vā
vamanaṃ nāvanaṃ sarpiḥ śṛtaṃ madhuraśītalaiḥ
- 20
संचूर्ण्य पुष्पकासीसं भावयेत्सुरसारसैः
ताम्रे दशाहं परमं पक्ष्मशाते तद् अञ्जनम्
saṃcūrṇya puṣpakāsīsaṃ bhāvayetsurasārasaiḥ
tāmre daśāhaṃ paramaṃ pakṣmaśāte tad añjanam
- 21
पोथकीर्लिखिताः शुण्ठीसैन्धवप्रतिसारिताः
उष्णाम्बुक्षालिताः सिञ्चेत्खदिराढकिशिग्रुभिः
pothakīrlikhitāḥ śuṇṭhīsaindhavapratisāritāḥ
uṣṇāmbukṣālitāḥ siñcetkhadirāḍhakiśigrubhiḥ
- 22
अप्सिद्धैर्द्विनिशाश्रेष्ठामधुकैर्वा समाक्षिकैः
कफोत्क्लिष्टे विलिखिते सक्षौद्रैः प्रतिसारणम्
apsiddhairdviniśāśreṣṭhāmadhukairvā samākṣikaiḥ
kaphotkliṣṭe vilikhite sakṣaudraiḥ pratisāraṇam
- 23
सूक्ष्मैः सैन्धवकासीसमनोह्वाकणतार्क्ष्यजैः
वमनाञ्जननस्यादि सर्वं च कफजिद्धितम्
sūkṣmaiḥ saindhavakāsīsamanohvākaṇatārkṣyajaiḥ
vamanāñjananasyādi sarvaṃ ca kaphajiddhitam
- 24
कर्तव्यं लगणे ऽप्येतद् अशान्तावग्निना दहेत्
कुकूणे खदिरश्रेष्ठानिम्बपत्त्रशृतं घृतम्
kartavyaṃ lagaṇe 'pyetad aśāntāvagninā dahet
kukūṇe khadiraśreṣṭhānimbapattraśṛtaṃ ghṛtam
- 25
पीत्वा धात्री वमेत्कृष्णायष्टीसर्षपसैन्धवैः
अभयापिप्पलीद्राक्षाक्वाथेनैनां विरेचयेत्
pītvā dhātrī vametkṛṣṇāyaṣṭīsarṣapasaindhavaiḥ
abhayāpippalīdrākṣākvāthenaināṃ virecayet
- 26
मुस्ताद्विरजनीकृष्णाकल्केनालेपयेत्स्तनौ
धूपयेत्सर्षपैः साज्यैः शुद्धां क्वाथं च पाययेत्
mustādvirajanīkṛṣṇākalkenālepayetstanau
dhūpayetsarṣapaiḥ sājyaiḥ śuddhāṃ kvāthaṃ ca pāyayet
- 27
पटोलमुस्तमृद्वीकागुडूचीत्रिफलोद्भवम्
शिशोस्तु लिखितं वर्त्म स्रुतासृग्वाम्बुजन्मभिः
paṭolamustamṛdvīkāguḍūcītriphalodbhavam
śiśostu likhitaṃ vartma srutāsṛgvāmbujanmabhiḥ
- 28
धात्र्यश्मन्तकजम्बूत्थपत्त्रक्वाथेन सेचयेत्
प्रायः क्षीरघृताशित्वाद्बालानां श्लेष्मजा गदाः
dhātryaśmantakajambūtthapattrakvāthena secayet
prāyaḥ kṣīraghṛtāśitvādbālānāṃ śleṣmajā gadāḥ
- 29
तस्माद्वमनम् एवाग्रे सर्वव्याधिषु पूजितम्
सिन्धूत्थकृष्णापामार्गबीजाज्यस्तन्यमाक्षिकम्
tasmādvamanam evāgre sarvavyādhiṣu pūjitam
sindhūtthakṛṣṇāpāmārgabījājyastanyamākṣikam
- 30
चूर्णो वचायाः सक्षौद्रो मदनं मधुकान्वितम्
क्षीरं क्षीरान्नम् अन्नं च भजतः क्रमतः शिशोः
cūrṇo vacāyāḥ sakṣaudro madanaṃ madhukānvitam
kṣīraṃ kṣīrānnam annaṃ ca bhajataḥ kramataḥ śiśoḥ

