32 shlokas
- 1
अथातो लिङ्गनाशप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
विध्येत्सुजातं निष्प्रेक्ष्यं लिङ्गनाशं कफोद्भवम्
आवर्तक्यादिभिः षड्भिर्विवर्जितम् उपद्रवैः
athāto liṅganāśapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
vidhyetsujātaṃ niṣprekṣyaṃ liṅganāśaṃ kaphodbhavam
āvartakyādibhiḥ ṣaḍbhirvivarjitam upadravaiḥ
- 2
सो ऽसंजातो हि विषमो दधिमस्तुनिभस्तनुः
शलाकयावकृष्टो ऽपि पुनरूर्ध्वं प्रपद्यते
so 'saṃjāto hi viṣamo dadhimastunibhastanuḥ
śalākayāvakṛṣṭo 'pi punarūrdhvaṃ prapadyate
- 3
करोति वेदनां तीव्रां दृष्टिं च स्थगयेत्पुनः
श्लेष्मलैः पूर्यते चाशु सो ऽन्यैः सोपद्रवश्चिरात्
karoti vedanāṃ tīvrāṃ dṛṣṭiṃ ca sthagayetpunaḥ
śleṣmalaiḥ pūryate cāśu so 'nyaiḥ sopadravaścirāt
- 4
श्लैष्मिको लिङ्गनाशो हि सितत्वाच्छ्लेष्मणः सितः
तस्यान्यदोषाभिभवाद्भवत्यानीलता गदः
ślaiṣmiko liṅganāśo hi sitatvācchleṣmaṇaḥ sitaḥ
tasyānyadoṣābhibhavādbhavatyānīlatā gadaḥ
- 5
तत्रावर्तचला दृष्टिरावर्तक्यरुणासिता
शर्करार्कपयोलेशनिचितेव घनाति च
tatrāvartacalā dṛṣṭirāvartakyaruṇāsitā
śarkarārkapayoleśaniciteva ghanāti ca
- 6
राजीमती दृङ्निचिता शालिशूकाभराजिभिः
विषमच्छिन्नदग्धाभा सरुक्छिन्नांशुका स्मृता
rājīmatī dṛṅnicitā śāliśūkābharājibhiḥ
viṣamacchinnadagdhābhā sarukchinnāṃśukā smṛtā
- 7
दृष्टिः कांस्यसमच्छाया चन्द्रकी चन्द्रकाकृतिः
छत्त्राभा नैकवर्णा च छत्त्रकी नाम नीलिका
dṛṣṭiḥ kāṃsyasamacchāyā candrakī candrakākṛtiḥ
chattrābhā naikavarṇā ca chattrakī nāma nīlikā
- 8
न विध्येद् असिरार्हाणां न तृट्पीनसकासिनाम्
नाजीर्णिभीरुवमितशिरःकर्णाक्षिशूलिनाम्
na vidhyed asirārhāṇāṃ na tṛṭpīnasakāsinām
nājīrṇibhīruvamitaśiraḥkarṇākṣiśūlinām
- 9
अथ साधारणे काले शुद्धसंभोजितात्मनः
देशे प्रकाशे पूर्वाह्णे भिषग्जानूच्चपीठगः
atha sādhāraṇe kāle śuddhasaṃbhojitātmanaḥ
deśe prakāśe pūrvāhṇe bhiṣagjānūccapīṭhagaḥ
- 10
यन्त्रितस्योपविष्टस्य स्विन्नाक्षस्य मुखानिलैः
अङ्गुष्ठमृदिते नेत्रे दृष्टौ दृष्ट्वोत्प्लुतं मलम्
yantritasyopaviṣṭasya svinnākṣasya mukhānilaiḥ
aṅguṣṭhamṛdite netre dṛṣṭau dṛṣṭvotplutaṃ malam
- 11
स्वां नासां प्रेक्षमाणस्य निष्कम्पं मूर्ध्नि धारिते
कृष्णाद् अर्धाङ्गुलं मुक्त्वा तथार्धार्धम् अपाङ्गतः
svāṃ nāsāṃ prekṣamāṇasya niṣkampaṃ mūrdhni dhārite
kṛṣṇād ardhāṅgulaṃ muktvā tathārdhārdham apāṅgataḥ
- 12
तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठैः शलाकां निश्चलं धृताम्
दैवच्छिद्रं नयेत्पार्श्वाद् ऊर्ध्वम् आमन्थयन् इव
tarjanīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ śalākāṃ niścalaṃ dhṛtām
daivacchidraṃ nayetpārśvād ūrdhvam āmanthayan iva
- 13
सव्यं दक्षिणहस्तेन नेत्रं सव्येन चेतरत्
विध्येत्सुविद्धे शब्दः स्याद् अरुक्चाम्बुलवस्रुतिः
savyaṃ dakṣiṇahastena netraṃ savyena cetarat
vidhyetsuviddhe śabdaḥ syād arukcāmbulavasrutiḥ
- 14
सान्त्वयन्न् आतुरं चानु नेत्रं स्तन्येन सेचयेत्
शलाकायास्ततो ऽग्रेण निर्लिखेन्नेत्रमण्डलम्
sāntvayann āturaṃ cānu netraṃ stanyena secayet
śalākāyāstato 'greṇa nirlikhennetramaṇḍalam
- 15
अबाधमानः शनकैर्नासां प्रति नुदंस्ततः
उच्छिङ्घनाच्चापहरेद्दृष्टिमण्डलगं कफम्
abādhamānaḥ śanakairnāsāṃ prati nudaṃstataḥ
ucchiṅghanāccāpahareddṛṣṭimaṇḍalagaṃ kapham
- 16
स्थिरे दोषे चले वाति स्वेदयेद् अक्षि बाह्यतः
अथ दृष्टेषु रूपेषु शलाकाम् आहरेच्छनैः
sthire doṣe cale vāti svedayed akṣi bāhyataḥ
atha dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākām āharecchanaiḥ
- 17
घृताप्लुतं पिचुं दत्त्वा बद्धाक्षं शाययेत्ततः
विद्धाद् अन्येन पार्श्वेन तम् उत्तानं द्वयोर्व्यधे
ghṛtāplutaṃ picuṃ dattvā baddhākṣaṃ śāyayettataḥ
viddhād anyena pārśvena tam uttānaṃ dvayorvyadhe
- 18
निवाते शयने ऽभ्यक्तशिरःपादं हिते रतम्
क्षवथुं कासम् उद्गारं ष्ठीवनं पानम् अम्भसः
nivāte śayane 'bhyaktaśiraḥpādaṃ hite ratam
kṣavathuṃ kāsam udgāraṃ ṣṭhīvanaṃ pānam ambhasaḥ
- 19
अधोमुखस्थितिं स्नानं दन्तधावनभक्षणम्
सप्ताहं नाचरेत्स्नेहपीतवच्चात्र यन्त्रणा
adhomukhasthitiṃ snānaṃ dantadhāvanabhakṣaṇam
saptāhaṃ nācaretsnehapītavaccātra yantraṇā
- 20
शक्तितो लङ्घयेत्सेको रुजि कोष्णेन सर्पिषा
सव्योषामलकं वाट्यम् अश्नीयात्सघृतं द्रवम्
śaktito laṅghayetseko ruji koṣṇena sarpiṣā
savyoṣāmalakaṃ vāṭyam aśnīyātsaghṛtaṃ dravam
- 21
विलेपीं वा त्र्यहाच्चास्य क्वाथैर्मुक्त्वाक्षि सेचयेत्
वातघ्नैः सप्तमे त्वह्नि सर्वथैवाक्षि मोचयेत्
vilepīṃ vā tryahāccāsya kvāthairmuktvākṣi secayet
vātaghnaiḥ saptame tvahni sarvathaivākṣi mocayet
- 22
यन्त्रणाम् अनुरुध्येत दृष्टेर् आ स्थैर्यलाभतः
रूपाणि सूक्ष्मदीप्तानि सहसा नावलोकयेत्
yantraṇām anurudhyeta dṛṣṭer ā sthairyalābhataḥ
rūpāṇi sūkṣmadīptāni sahasā nāvalokayet
- 23
शोफरागरुजादीनाम् अधिमन्थस्य चोद्भवः
अहितैर्वेधदोषाच्च यथास्वं तान् उपाचरेत्
śopharāgarujādīnām adhimanthasya codbhavaḥ
ahitairvedhadoṣācca yathāsvaṃ tān upācaret
- 24
कल्किताः सघृता दूर्वायवगैरिकशारिवाः
मुखालेपे प्रयोक्तव्या रुजारागोपशान्तये
kalkitāḥ saghṛtā dūrvāyavagairikaśārivāḥ
mukhālepe prayoktavyā rujārāgopaśāntaye
- 25
ससर्षपास्तिलास्तद्वन्मातुलुङ्गरसाप्लुताः
पयस्याशारिवापत्त्रमञ्जिष्ठामधुयष्टिभिः
sasarṣapāstilāstadvanmātuluṅgarasāplutāḥ
payasyāśārivāpattramañjiṣṭhāmadhuyaṣṭibhiḥ
- 26
अजाक्षीरयुतैर्लेपः सुखोष्णः शर्मकृत्परम्
लोध्रसैन्धवमृद्वीकामधुकैश्छागलं पयः
ajākṣīrayutairlepaḥ sukhoṣṇaḥ śarmakṛtparam
lodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukaiśchāgalaṃ payaḥ
- 27
शृतम् आश्च्योतनं योज्यं रुजारागविनाशनम्
मधुकोत्पलकुष्ठैर्वा द्राक्षालाक्षासितान्वितैः
śṛtam āścyotanaṃ yojyaṃ rujārāgavināśanam
madhukotpalakuṣṭhairvā drākṣālākṣāsitānvitaiḥ
- 28
वातघ्नसिद्धे पयसि शृतं सर्पिश्चतुर्गुणे
पद्मकादिप्रतीवापं सर्वकर्मसु शस्यते
vātaghnasiddhe payasi śṛtaṃ sarpiścaturguṇe
padmakādipratīvāpaṃ sarvakarmasu śasyate
- 29
सिरां तथानुपशमे स्निग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत्
मन्थोक्तां च क्रियां कुर्याद्वेधे रूढे ऽञ्जनं मृदु
sirāṃ tathānupaśame snigdhasvinnasya mokṣayet
manthoktāṃ ca kriyāṃ kuryādvedhe rūḍhe 'ñjanaṃ mṛdu
- 30
आढकीमूलमरिचहरितालरसाञ्जनैः
विद्धे ऽक्ष्णि सगुडा वर्तिर्योज्या दिव्याम्बुपेषिता
āḍhakīmūlamaricaharitālarasāñjanaiḥ
viddhe 'kṣṇi saguḍā vartiryojyā divyāmbupeṣitā

