27 shlokas
- 1
अथातो वर्त्मरोगविज्ञानीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
सर्वरोगनिदानोक्तैरहितैः कुपिता मलाः
अचक्षुष्यैर्विशेषेण प्रायः पित्तानुसारिणः
athāto vartmarogavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
sarvaroganidānoktairahitaiḥ kupitā malāḥ
acakṣuṣyairviśeṣeṇa prāyaḥ pittānusāriṇaḥ
- 2
सिराभिरूर्ध्वं प्रसृता नेत्रावयवम् आश्रिताः
वर्त्म संधिं सितं कृष्णं दृष्टिं वा सर्वम् अक्षि वा
sirābhirūrdhvaṃ prasṛtā netrāvayavam āśritāḥ
vartma saṃdhiṃ sitaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭiṃ vā sarvam akṣi vā
- 3
रोगान्कुर्युश्चलस्तत्र प्राप्य वर्त्माश्रयाः सिराः
सुप्तोत्थितस्य कुरुते वर्त्मस्तम्भं सवेदनम्
rogānkuryuścalastatra prāpya vartmāśrayāḥ sirāḥ
suptotthitasya kurute vartmastambhaṃ savedanam
- 4
पांसुपूर्णाभनेत्रत्वं कृच्छ्रोन्मीलनम् अश्रु च
विमर्दनात्स्याच्च शमः कृच्छ्रोन्मीलं वदन्ति तत्
pāṃsupūrṇābhanetratvaṃ kṛcchronmīlanam aśru ca
vimardanātsyācca śamaḥ kṛcchronmīlaṃ vadanti tat
- 5
चालयन्वर्त्मनी वायुर्निमेषोन्मेषणं मुहुः
करोत्यरुङ्निमेषो ऽसौ वर्त्म यत्तु निमील्यते
cālayanvartmanī vāyurnimeṣonmeṣaṇaṃ muhuḥ
karotyaruṅnimeṣo 'sau vartma yattu nimīlyate
- 6
विमुक्तसंधि निश्चेष्टं हीनं वातहतं हि तत्
कृष्णाः पित्तेन बह्व्यो ऽन्तर्वर्त्म कुम्भीकबीजवत्
vimuktasaṃdhi niśceṣṭaṃ hīnaṃ vātahataṃ hi tat
kṛṣṇāḥ pittena bahvyo 'ntarvartma kumbhīkabījavat
- 7
आध्मायन्ते पुनर्भिन्नाः पिटिकाः कुम्भिसंज्ञिताः
सदाहक्लेदनिस्तोदं रक्ताभं स्पर्शनाक्षमम्
ādhmāyante punarbhinnāḥ piṭikāḥ kumbhisaṃjñitāḥ
sadāhakledanistodaṃ raktābhaṃ sparśanākṣamam
- 8
पित्तेन जायते वर्त्म पित्तोत्क्लिष्टम् उशन्ति तत्
करोति कण्डूं दाहं च पित्तं पक्ष्मान्तम् आस्थितम्
pittena jāyate vartma pittotkliṣṭam uśanti tat
karoti kaṇḍūṃ dāhaṃ ca pittaṃ pakṣmāntam āsthitam
- 9
पक्ष्मणां शातनं चानु पक्ष्मशातं वदन्ति तम्
पोथक्यः पिटिकाः श्वेताः सर्षपाभा घनाः कफात्
pakṣmaṇāṃ śātanaṃ cānu pakṣmaśātaṃ vadanti tam
pothakyaḥ piṭikāḥ śvetāḥ sarṣapābhā ghanāḥ kaphāt
- 10
शोफोपदेहरुक्कण्डूपिच्छिलाश्रुसमन्विताः
कफोत्क्लिष्टं भवेद्वर्त्म स्तम्भक्लेदोपदेहवत्
śophopadeharukkaṇḍūpicchilāśrusamanvitāḥ
kaphotkliṣṭaṃ bhavedvartma stambhakledopadehavat
- 11
ग्रन्थिः पाण्डुररुक्पाकः कण्डूमान्कठिनः कफात्
कोलमात्रः स लगणः किंचिद् अल्पस्ततो ऽथवा
granthiḥ pāṇḍurarukpākaḥ kaṇḍūmānkaṭhinaḥ kaphāt
kolamātraḥ sa lagaṇaḥ kiṃcid alpastato 'thavā
- 12
रक्ता रक्तेन पिटिका तत्तुल्यपिटिकाचिता
उत्सङ्गाख्या तथोत्क्लिष्टं राजीमत्स्पर्शनाक्षमम्
raktā raktena piṭikā tattulyapiṭikācitā
utsaṅgākhyā tathotkliṣṭaṃ rājīmatsparśanākṣamam
- 13
अर्शो ऽधिमांसं वर्त्मान्तः स्तब्धं स्निग्धं सदाहरुक्
रक्तं रक्तेन तत्स्रावि छिन्नं छिन्नं च वर्धते
arśo 'dhimāṃsaṃ vartmāntaḥ stabdhaṃ snigdhaṃ sadāharuk
raktaṃ raktena tatsrāvi chinnaṃ chinnaṃ ca vardhate
- 14
मध्ये वा वर्त्मनो ऽन्ते वा कण्डूषारुग्वती स्थिरा
मुद्गमात्रासृजा ताम्रा पिटिकाञ्जननामिका
madhye vā vartmano 'nte vā kaṇḍūṣārugvatī sthirā
mudgamātrāsṛjā tāmrā piṭikāñjananāmikā
- 15
दोषैर्वर्त्म बहिः शूनं यद् अन्तः सूक्ष्मखाचितम्
सस्रावम् अन्तरुदकं बिसाभं बिसवर्त्म तत्
doṣairvartma bahiḥ śūnaṃ yad antaḥ sūkṣmakhācitam
sasrāvam antarudakaṃ bisābhaṃ bisavartma tat
- 16
यद्वर्त्मोत्क्लिष्टम् उत्क्लिष्टम् अकस्मान्म्लानताम् इयात्
रक्तदोषत्रयोत्क्लेशाद्भवत्युत्क्लिष्टवर्त्म तत्
yadvartmotkliṣṭam utkliṣṭam akasmānmlānatām iyāt
raktadoṣatrayotkleśādbhavatyutkliṣṭavartma tat
- 17
श्याववर्त्म मलैः सास्रैः श्यावं रुक्क्लेदशोफवत्
श्लिष्टाख्यं वर्त्मनी श्लिष्टे कण्डूश्वयथुरागिणी
śyāvavartma malaiḥ sāsraiḥ śyāvaṃ rukkledaśophavat
śliṣṭākhyaṃ vartmanī śliṣṭe kaṇḍūśvayathurāgiṇī
- 18
वर्त्मनो ऽन्तः खरा रूक्षाः पिटिकाः सिकतोपमाः
सिकतावर्त्म कृष्णं तु कर्दमं कर्दमोपमम्
vartmano 'ntaḥ kharā rūkṣāḥ piṭikāḥ sikatopamāḥ
sikatāvartma kṛṣṇaṃ tu kardamaṃ kardamopamam
- 19
बहलं बहलैर्मांसैः सवर्णैश्चीयते समैः
कुकूणकः शिशोरेव दन्तोत्पत्तिनिमित्तजः
bahalaṃ bahalairmāṃsaiḥ savarṇaiścīyate samaiḥ
kukūṇakaḥ śiśoreva dantotpattinimittajaḥ
- 20
स्यात्तेन शिशुर् उच्छूनताम्राक्षो वीक्षणाक्षमः
सवर्त्मशूलपैच्छिल्यः कर्णनासाक्षिमर्दनः
syāttena śiśur ucchūnatāmrākṣo vīkṣaṇākṣamaḥ
savartmaśūlapaicchilyaḥ karṇanāsākṣimardanaḥ
- 21
पक्ष्मोपरोधे संकोचो वर्त्मनां जायते तथा
खरतान्तर्मुखत्वं च रोम्णाम् अन्यानि वा पुनः
pakṣmoparodhe saṃkoco vartmanāṃ jāyate tathā
kharatāntarmukhatvaṃ ca romṇām anyāni vā punaḥ
- 22
कण्टकैरिव तीक्ष्णाग्रैर्घृष्टं तैरक्षि शूयते
उष्यते चानिलादिद्विड् अल्पाहः शान्तिरुद्धृतैः
kaṇṭakairiva tīkṣṇāgrairghṛṣṭaṃ tairakṣi śūyate
uṣyate cānilādidviḍ alpāhaḥ śāntiruddhṛtaiḥ
- 23
कनीनके बहिर्वर्त्म कठिनो ग्रन्थिरुन्नतः
ताम्रः पक्वो ऽस्रपूयस्रुद् अलज्याध्मायते मुहुः
kanīnake bahirvartma kaṭhino granthirunnataḥ
tāmraḥ pakvo 'srapūyasrud alajyādhmāyate muhuḥ
- 24
वर्त्मान्तर्मांसपिण्डाभः श्वयथुर्ग्रथितो ऽरुजः
सास्रैः स्याद् अर्बुदो दोषैर्विषमो बाह्यतश्चलः
vartmāntarmāṃsapiṇḍābhaḥ śvayathurgrathito 'rujaḥ
sāsraiḥ syād arbudo doṣairviṣamo bāhyataścalaḥ
- 25
चतुर्विंशतिरित्येते व्याधयो वर्त्मसंश्रयाः
आद्यो ऽत्र भेषजैः साध्यो द्वौ ततो ऽर्शश्च वर्जयेत्
caturviṃśatirityete vyādhayo vartmasaṃśrayāḥ
ādyo 'tra bheṣajaiḥ sādhyo dvau tato 'rśaśca varjayet
- 26
पक्ष्मोपरोधो याप्यः स्याच्छेषाञ्छस्त्रेण साधयेत्
कुट्टयेत्पक्ष्मसदनं छिन्द्यात्तेष्वपि चार्बुदम्
pakṣmoparodho yāpyaḥ syāccheṣāñchastreṇa sādhayet
kuṭṭayetpakṣmasadanaṃ chindyātteṣvapi cārbudam
- 27
भिन्द्याल्लगणकुम्भीकाबिसोत्सङ्गाञ्जनालजीः
पोथकीश्यावसिकताश्लिष्टोत्क्लिष्टचतुष्टयम्
सकर्दमं सबहलं विलिखेत्सकुकूणकम्
bhindyāllagaṇakumbhīkābisotsaṅgāñjanālajīḥ
pothakīśyāvasikatāśliṣṭotkliṣṭacatuṣṭayam
sakardamaṃ sabahalaṃ vilikhetsakukūṇakam

