49 shlokas
- 1
अथातो बालोपचरणीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
जातमात्रं विशोध्योल्बाद्बालं सैन्धवसर्पिषा
प्रसूतिक्लेशितं चानु बलातैलेन सेचयेत्
athāto bālopacaraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
jātamātraṃ viśodhyolbādbālaṃ saindhavasarpiṣā
prasūtikleśitaṃ cānu balātailena secayet
- 2
अश्मनोर्वादनं चास्य कर्णमूले समाचरेत्
अथास्य दक्षिणे कर्णे मन्त्रम् उच्चारयेद् इमम्
aśmanorvādanaṃ cāsya karṇamūle samācaret
athāsya dakṣiṇe karṇe mantram uccārayed imam
- 3
अङ्गाद् अङ्गात्सम्भवसि हृदयाद् अभिजायसे
आत्मा वै पुत्रनामासि संजीव शरदां शतम्
aṅgād aṅgātsambhavasi hṛdayād abhijāyase
ātmā vai putranāmāsi saṃjīva śaradāṃ śatam
- 4
शतायुः शतवर्षो ऽसि दीर्घम् आयुरवाप्नुहि
नक्षत्राणि दिशो रात्रिरहश्च त्वाभिरक्षतु
śatāyuḥ śatavarṣo 'si dīrgham āyuravāpnuhi
nakṣatrāṇi diśo rātrirahaśca tvābhirakṣatu
- 5
स्वस्थीभूतस्य नाभिं च सूत्रेण चतुरङ्गुलात्
बद्ध्वोर्ध्वं वर्धयित्वा च ग्रीवायाम् अवसञ्जयेत्
svasthībhūtasya nābhiṃ ca sūtreṇa caturaṅgulāt
baddhvordhvaṃ vardhayitvā ca grīvāyām avasañjayet
- 6
नाभिं च कुष्ठतैलेन सेचयेत्स्नापयेद् अनु
क्षीरिवृक्षकषायेण सर्वगन्धोदकेन वा
nābhiṃ ca kuṣṭhatailena secayetsnāpayed anu
kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā
- 7
कोष्णेन तप्तरजततपनीयनिमज्जनैः
ततो दक्षिणतर्जन्या तालून्नम्यावगुण्ठयेत्
koṣṇena taptarajatatapanīyanimajjanaiḥ
tato dakṣiṇatarjanyā tālūnnamyāvaguṇṭhayet
- 8
शिरसि स्नेहपिचुना प्राश्यं चास्य प्रयोजयेत्
हरेणुमात्रं मेधायुर्बलार्थम् अभिमन्त्रितम्
śirasi snehapicunā prāśyaṃ cāsya prayojayet
hareṇumātraṃ medhāyurbalārtham abhimantritam
- 9
ऐन्द्रीब्राह्मीवचाशङ्खपुष्पीकल्कं घृतं मधु
चामीकरवचाब्राह्मीताप्यपथ्या रजीकृताः
aindrībrāhmīvacāśaṅkhapuṣpīkalkaṃ ghṛtaṃ madhu
cāmīkaravacābrāhmītāpyapathyā rajīkṛtāḥ
- 10
लिह्यान्मधुघृतोपेता हेमधात्रीरजो ऽथवा
गर्भाम्भः सैन्धववता सर्पिषा वामयेत्ततः
lihyānmadhughṛtopetā hemadhātrīrajo 'thavā
garbhāmbhaḥ saindhavavatā sarpiṣā vāmayettataḥ
- 11
प्राजापत्येन विधिना जातकर्माणि कारयेत्
सिराणां हृदयस्थानां विवृतत्वात्प्रसूतितः
prājāpatyena vidhinā jātakarmāṇi kārayet
sirāṇāṃ hṛdayasthānāṃ vivṛtatvātprasūtitaḥ
- 12
तृतीये ऽह्नि चतुर्थे वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्तते
प्रथमे दिवसे तस्मात्त्रिकालं मधुसर्पिषी
tṛtīye 'hni caturthe vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate
prathame divase tasmāttrikālaṃ madhusarpiṣī
- 13
अनन्तामिश्रिते मन्त्रपाविते प्राशयेच्छिशुम्
द्वितीये लक्ष्मणासिद्धं तृतीये च घृतं ततः
anantāmiśrite mantrapāvite prāśayecchiśum
dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ tṛtīye ca ghṛtaṃ tataḥ
- 14
प्राङ्निषिद्धस्तनस्यास्य तत्पाणितलसंमितम्
स्तन्यानुपानं द्वौ कालौ नवनीतं प्रयोजयेत्
prāṅniṣiddhastanasyāsya tatpāṇitalasaṃmitam
stanyānupānaṃ dvau kālau navanītaṃ prayojayet
- 15
मातुरेव पिबेत्स्तन्यं तद्ध्यलं देहवृद्धये
स्तन्यधात्र्यावुभे कार्ये तदसंपदि वत्सले
mātureva pibetstanyaṃ taddhyalaṃ dehavṛddhaye
stanyadhātryāvubhe kārye tadasaṃpadi vatsale
- 16
अव्यङ्गे ब्रह्मचारिण्यौ वर्णप्रकृतितः समे
नीरुजे मध्यवयसौ जीवद्वत्से न लोलुपे
avyaṅge brahmacāriṇyau varṇaprakṛtitaḥ same
nīruje madhyavayasau jīvadvatse na lolupe
- 17
हिताहारविहारेण यत्नाद् उपचरेच्च ते
शुक्क्रोधलङ्घनायासाः स्तन्यनाशस्य हेतवः
hitāhāravihāreṇa yatnād upacarecca te
śukkrodhalaṅghanāyāsāḥ stanyanāśasya hetavaḥ
- 18
स्तन्यस्य सीधुवर्ज्यानि मद्यान्यानूपजा रसाः
क्षीरं क्षीरिण्य ओषध्यः शोकादेश्च विपर्ययः
stanyasya sīdhuvarjyāni madyānyānūpajā rasāḥ
kṣīraṃ kṣīriṇya oṣadhyaḥ śokādeśca viparyayaḥ
- 19
विरुद्धाहारभुक्तायाः क्षुधिताया विचेतसः
प्रदुष्टधातोर्गर्भिण्याः स्तन्यं रोगकरं शिशोः
viruddhāhārabhuktāyāḥ kṣudhitāyā vicetasaḥ
praduṣṭadhātorgarbhiṇyāḥ stanyaṃ rogakaraṃ śiśoḥ
- 20
स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिबेत्
ह्रस्वेन पञ्चमूलेन स्थिराभ्यां वा सितायुतम्
stanyābhāve payaśchāgaṃ gavyaṃ vā tadguṇaṃ pibet
hrasvena pañcamūlena sthirābhyāṃ vā sitāyutam
- 21
षष्ठीं निशां विशेषेण कृतरक्षाबलिक्रियाः
जागृयुर्बान्धवास्तस्य दधतः परमां मुदम्
ṣaṣṭhīṃ niśāṃ viśeṣeṇa kṛtarakṣābalikriyāḥ
jāgṛyurbāndhavāstasya dadhataḥ paramāṃ mudam
- 22
दशमे दिवसे पूर्णे विधिभिः स्वकुलोचितैः
कारयेत्सूतिकोत्थानं नाम बालस्य चार्चितम्
daśame divase pūrṇe vidhibhiḥ svakulocitaiḥ
kārayetsūtikotthānaṃ nāma bālasya cārcitam
- 23
बिभ्रतो ऽङ्गैर्मनोह्वालरोचनागुरुचन्दनम्
नक्षत्रदेवतायुक्तं बान्धवं वा समाक्षरम्
bibhrato 'ṅgairmanohvālarocanāgurucandanam
nakṣatradevatāyuktaṃ bāndhavaṃ vā samākṣaram
- 24
ततः प्रकृतिभेदोक्तरूपैरायुःपरीक्षणम्
प्रागुदक्शिरसः कुर्याद्बालस्य ज्ञानवान्भिषक्
tataḥ prakṛtibhedoktarūpairāyuḥparīkṣaṇam
prāgudakśirasaḥ kuryādbālasya jñānavānbhiṣak
- 25
शुचिधौतोपधानानि निर्वलीनि मृदूनि च
शय्यास्तरणवासांसि रक्षोघ्नैर्धूपितानि च
śucidhautopadhānāni nirvalīni mṛdūni ca
śayyāstaraṇavāsāṃsi rakṣoghnairdhūpitāni ca
- 26
काको विशस्तः शस्तश्च धूपने त्रिवृतान्वितः
जीवत्खड्गादिशृङ्गोत्थान्सदा बालः शुभान्मणीन्
kāko viśastaḥ śastaśca dhūpane trivṛtānvitaḥ
jīvatkhaḍgādiśṛṅgotthānsadā bālaḥ śubhānmaṇīn
- 27
धारयेद् औषधीः श्रेष्ठाः ब्राह्म्यैन्द्रीजीवकादिकाः
हस्ताभ्यां ग्रीवया मूर्ध्ना विशेषात्सततं वचाम्
dhārayed auṣadhīḥ śreṣṭhāḥ brāhmyaindrījīvakādikāḥ
hastābhyāṃ grīvayā mūrdhnā viśeṣātsatataṃ vacām
- 28
आयुर्मेधास्मृतिस्वास्थ्यकरीं रक्षोऽभिरक्षिणीम्
षट्सप्ताष्टममासेषु नीरुजस्य शुभे ऽहनि
āyurmedhāsmṛtisvāsthyakarīṃ rakṣo'bhirakṣiṇīm
ṣaṭsaptāṣṭamamāseṣu nīrujasya śubhe 'hani
- 29
कर्णौ हिमागमे विध्येद्धात्र्यङ्कस्थस्य सान्त्वयन्
प्राग्दक्षिणं कुमारस्य भिषग्वामं तु योषितः
karṇau himāgame vidhyeddhātryaṅkasthasya sāntvayan
prāgdakṣiṇaṃ kumārasya bhiṣagvāmaṃ tu yoṣitaḥ
- 30
दक्षिणेन दधत्सूचीं पालीम् अन्येन पाणिना
मध्यतः कर्णपीठस्य किंचिद्गण्डाश्रयं प्रति
dakṣiṇena dadhatsūcīṃ pālīm anyena pāṇinā
madhyataḥ karṇapīṭhasya kiṃcidgaṇḍāśrayaṃ prati

