24 shlokas
- 1
अथातः सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
वातेन नेत्रे ऽभिष्यण्णे नासानाहो ऽल्पशोफता
शङ्खाक्षिभ्रूललाटस्य तोदस्फुरणभेदनम्
athātaḥ sarvākṣirogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
vātena netre 'bhiṣyaṇṇe nāsānāho 'lpaśophatā
śaṅkhākṣibhrūlalāṭasya todasphuraṇabhedanam
- 2
शुष्काल्पा दूषिका शीतम् अच्छं चाश्रु चला रुजः
निमेषोन्मेषणं कृच्छ्राज्जन्तूनाम् इव सर्पणम्
śuṣkālpā dūṣikā śītam acchaṃ cāśru calā rujaḥ
nimeṣonmeṣaṇaṃ kṛcchrājjantūnām iva sarpaṇam
- 3
अक्ष्याध्मातम् इवाभाति सूक्ष्मैः शल्यैरिवाचितम्
स्निग्धोष्णैश्चोपशमनं सो ऽभिष्यन्द उपेक्षितः
akṣyādhmātam ivābhāti sūkṣmaiḥ śalyairivācitam
snigdhoṣṇaiścopaśamanaṃ so 'bhiṣyanda upekṣitaḥ
- 4
अधिमन्थो भवेत्तत्र कर्णयोर्नदनं भ्रमः
अरण्येव च मथ्यन्ते ललाटाक्षिभ्रुवादयः
adhimantho bhavettatra karṇayornadanaṃ bhramaḥ
araṇyeva ca mathyante lalāṭākṣibhruvādayaḥ
- 5
हताधिमन्थः सो ऽपि स्यात्प्रमादात्तेन वेदनाः
अनेकरूपा जायन्ते व्रणो दृष्टौ च दृष्टिहा
hatādhimanthaḥ so 'pi syātpramādāttena vedanāḥ
anekarūpā jāyante vraṇo dṛṣṭau ca dṛṣṭihā
- 6
मन्याक्षिशङ्खतो वायुरन्यतो वा प्रवर्तयन्
व्यथां तीव्राम् अपैच्छिल्यरागशोफं विलोचनम्
manyākṣiśaṅkhato vāyuranyato vā pravartayan
vyathāṃ tīvrām apaicchilyarāgaśophaṃ vilocanam
- 7
संकोचयति पर्यश्रु सो ऽन्यतोवातसंज्ञितः
तद्वज्जिह्मं भवेन्नेत्रम् ऊनं वा वातपर्यये
saṃkocayati paryaśru so 'nyatovātasaṃjñitaḥ
tadvajjihmaṃ bhavennetram ūnaṃ vā vātaparyaye
- 8
दाहो धूमायनं शोफः श्यावता वर्त्मनो बहिः
अन्तःक्लेदो ऽश्रु पीतोष्णं रागः पीताभदर्शनम्
dāho dhūmāyanaṃ śophaḥ śyāvatā vartmano bahiḥ
antaḥkledo 'śru pītoṣṇaṃ rāgaḥ pītābhadarśanam
- 9
क्षारोक्षितक्षताक्षित्वं पित्ताभिष्यन्दलक्षणम्
ज्वलदङ्गारकीर्णाभं यकृत्पिण्डसमप्रभम्
kṣārokṣitakṣatākṣitvaṃ pittābhiṣyandalakṣaṇam
jvaladaṅgārakīrṇābhaṃ yakṛtpiṇḍasamaprabham
- 10
अधिमन्थे भवेन्नेत्रं स्यन्दे तु कफसंभवे
जाड्यं शोफो महान्कण्डूर्निद्रान्नानभिनन्दनम्
adhimanthe bhavennetraṃ syande tu kaphasaṃbhave
jāḍyaṃ śopho mahānkaṇḍūrnidrānnānabhinandanam
- 11
सान्द्रस्निग्धबहुश्वेतपिच्छावद्दूषिकाश्रुता
अधिमन्थे नतं कृष्णम् उन्नतं शुक्लमण्डलम्
sāndrasnigdhabahuśvetapicchāvaddūṣikāśrutā
adhimanthe nataṃ kṛṣṇam unnataṃ śuklamaṇḍalam
- 12
प्रसेको नासिकाध्मानं पांसुपूर्णम् इवेक्षणम्
रक्ताश्रुराजीदूषीकारक्तमण्डलदर्शनम्
praseko nāsikādhmānaṃ pāṃsupūrṇam ivekṣaṇam
raktāśrurājīdūṣīkāraktamaṇḍaladarśanam
- 13
रक्तस्यन्देन नयनं सपित्तस्यन्दलक्षणम्
मन्थे ऽक्षि ताम्रपर्यन्तम् उत्पाटनसमानरुक्
raktasyandena nayanaṃ sapittasyandalakṣaṇam
manthe 'kṣi tāmraparyantam utpāṭanasamānaruk
- 14
रागेण बन्धूकनिभं ताम्यति स्पर्शनाक्षमम्
असृङ्निमग्नारिष्टाभं कृष्णम् अग्न्याभदर्शनम्
rāgeṇa bandhūkanibhaṃ tāmyati sparśanākṣamam
asṛṅnimagnāriṣṭābhaṃ kṛṣṇam agnyābhadarśanam
- 15
अधिमन्था यथास्वं च सर्वे स्यन्दाधिकव्यथाः
शङ्खदन्तकपोलेषु कपाले चातिरुक्कराः
adhimanthā yathāsvaṃ ca sarve syandādhikavyathāḥ
śaṅkhadantakapoleṣu kapāle cātirukkarāḥ
- 16
वातपित्तातुरं घर्षतोदभेदोपदेहवत्
रूक्षदारुणवर्त्माक्षि कृच्छ्रोन्मीलनिमीलनम्
vātapittāturaṃ gharṣatodabhedopadehavat
rūkṣadāruṇavartmākṣi kṛcchronmīlanimīlanam
- 17
विकूणनविशुष्कत्वशीतेच्छाशूलपाकवत्
उक्तः शुष्कादिपाको ऽयं सशोफः स्यात्त्रिभिर्मलैः
vikūṇanaviśuṣkatvaśītecchāśūlapākavat
uktaḥ śuṣkādipāko 'yaṃ saśophaḥ syāttribhirmalaiḥ
- 18
सरक्तैस्तत्र शोफो ऽतिरुग्दाहष्ठीवनादिमान्
पक्वोदुम्बरसंकाशं जायते शुक्लमण्डलम्
saraktaistatra śopho 'tirugdāhaṣṭhīvanādimān
pakvodumbarasaṃkāśaṃ jāyate śuklamaṇḍalam
- 19
अश्रूष्णशीतविशदपिच्छिलाच्छघनं मुहुः
अल्पशोफे ऽल्पशोफस्तु पाको ऽन्यैर्लक्षणैस्तथा
aśrūṣṇaśītaviśadapicchilācchaghanaṃ muhuḥ
alpaśophe 'lpaśophastu pāko 'nyairlakṣaṇaistathā
- 20
अक्षिपाकात्यये शोफः संरम्भः कलुषाश्रुता
कफोपदिग्धम् असितं सितं प्रक्लेदरागवत्
akṣipākātyaye śophaḥ saṃrambhaḥ kaluṣāśrutā
kaphopadigdham asitaṃ sitaṃ prakledarāgavat
- 21
दाहो दर्शनसंरोधो वेदनाश्चानवस्थिताः
अन्नसारो ऽम्लतां नीतः पित्तरक्तोल्बणैर्मलैः
dāho darśanasaṃrodho vedanāścānavasthitāḥ
annasāro 'mlatāṃ nītaḥ pittaraktolbaṇairmalaiḥ
- 22
सिराभिर्नेत्रम् आरूढः करोति श्यावलोहितम्
सशोफदाहपाकाश्रु भृशं चाविलदर्शनम्
sirābhirnetram ārūḍhaḥ karoti śyāvalohitam
saśophadāhapākāśru bhṛśaṃ cāviladarśanam
- 23
अम्लोषितो ऽयम् इत्युक्ता गदाः षोडश सर्वगाः
हताधिमन्थम् एतेषु साक्षिपाकात्ययं त्यजेत्
amloṣito 'yam ityuktā gadāḥ ṣoḍaśa sarvagāḥ
hatādhimantham eteṣu sākṣipākātyayaṃ tyajet
- 24
वातोद्भूतः पञ्चरात्रेण दृष्टिं सप्ताहेन श्लेष्मजातो ऽधिमन्थः
रक्तोत्पन्नो हन्ति तद्वत्त्रिरात्रान्मिथ्याचारात्पैत्तिकः सद्य एव
vātodbhūtaḥ pañcarātreṇa dṛṣṭiṃ saptāhena śleṣmajāto 'dhimanthaḥ
raktotpanno hanti tadvattrirātrānmithyācārātpaittikaḥ sadya eva

