32 shlokas
- 1
अथातः शिरोरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
धूमातपतुषाराम्बुक्रीडातिस्वप्नजागरैः
उत्स्वेदाधिपुरोवातबाष्पनिग्रहरोदनैः
athātaḥ śirorogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
dhūmātapatuṣārāmbukrīḍātisvapnajāgaraiḥ
utsvedādhipurovātabāṣpanigraharodanaiḥ
- 2
अत्यम्बुमद्यपानेन कृमिभिर्वेगधारणैः
उपधानमृजाभ्यङ्गद्वेषाधःप्रततेक्षणैः
atyambumadyapānena kṛmibhirvegadhāraṇaiḥ
upadhānamṛjābhyaṅgadveṣādhaḥpratatekṣaṇaiḥ
- 3
असात्म्यगन्धदुष्टामभाष्याद्यैश्च शिरोगताः
जनयन्त्यामयान्दोषास्तत्र मारुतकोपतः
asātmyagandhaduṣṭāmabhāṣyādyaiśca śirogatāḥ
janayantyāmayāndoṣāstatra mārutakopataḥ
- 4
निस्तुद्येते भृशं शङ्खौ घाटा संभिद्यते तथा
भ्रुवोर्मध्यं ललाटं च पततीवातिवेदनम्
nistudyete bhṛśaṃ śaṅkhau ghāṭā saṃbhidyate tathā
bhruvormadhyaṃ lalāṭaṃ ca patatīvātivedanam
- 5
बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इवाक्षिणी
घूर्णतीव शिरः सर्वं संधिभ्य इव मुच्यते
bādhyete svanataḥ śrotre niṣkṛṣyete ivākṣiṇī
ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ saṃdhibhya iva mucyate
- 6
स्फुरत्यति सिराजालं कन्धराहनुसंग्रहः
प्रकाशासहता घ्राणस्रावो ऽकस्माद्व्यथाशमौ
sphuratyati sirājālaṃ kandharāhanusaṃgrahaḥ
prakāśāsahatā ghrāṇasrāvo 'kasmādvyathāśamau
- 7
मार्दवं मर्दनस्नेहस्वेदबन्धैश्च जायते
शिरस्तापो ऽयम् अर्धे तु मूर्ध्नः सो ऽर्धावभेदकः
mārdavaṃ mardanasnehasvedabandhaiśca jāyate
śirastāpo 'yam ardhe tu mūrdhnaḥ so 'rdhāvabhedakaḥ
- 8
पक्षात्कुप्यति मासाद्वा स्वयम् एव च शाम्यति
अतिवृद्धस्तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्
pakṣātkupyati māsādvā svayam eva ca śāmyati
ativṛddhastu nayanaṃ śravaṇaṃ vā vināśayet
- 9
शिरोऽभितापे पित्तोत्थे शिरोधूमायनं ज्वरः
स्वेदो ऽक्षिदहनं मूर्छा निशि शीतैश्च मार्दवम्
śiro'bhitāpe pittotthe śirodhūmāyanaṃ jvaraḥ
svedo 'kṣidahanaṃ mūrchā niśi śītaiśca mārdavam
- 10
अरुचिः कफजे मूर्ध्नो गुरुस्तिमितशीतता
सिरानिष्पन्दतालस्यं रुङ्मन्दाह्न्यधिका निशि
aruciḥ kaphaje mūrdhno gurustimitaśītatā
sirāniṣpandatālasyaṃ ruṅmandāhnyadhikā niśi
- 11
तन्द्रा शूनाक्षिकूटत्वं कर्णकण्डूयनं वमिः
रक्तात्पित्ताधिकरुजः सर्वैः स्यात्सर्वलक्षणः
tandrā śūnākṣikūṭatvaṃ karṇakaṇḍūyanaṃ vamiḥ
raktātpittādhikarujaḥ sarvaiḥ syātsarvalakṣaṇaḥ
- 12
संकीर्णैर्भोजनैर्मूर्ध्नि क्लेदिते रुधिरामिषे
कोपिते संनिपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः
saṃkīrṇairbhojanairmūrdhni kledite rudhirāmiṣe
kopite saṃnipāte ca jāyante mūrdhni jantavaḥ
- 13
शिरसस्ते पिबन्तो ऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः
चित्तविभ्रंशजननीर्ज्वरः कासो बलक्षयः
śirasaste pibanto 'sraṃ ghorāḥ kurvanti vedanāḥ
cittavibhraṃśajananīrjvaraḥ kāso balakṣayaḥ
- 14
रौक्ष्यशोफव्यधच्छेददाहस्फुरणपूतिताः
कपाले तालुशिरसोः कण्डूः शोषः प्रमीलकः
raukṣyaśophavyadhacchedadāhasphuraṇapūtitāḥ
kapāle tāluśirasoḥ kaṇḍūḥ śoṣaḥ pramīlakaḥ
- 15
ताम्राच्छसिङ्घाणकता कर्णनादश्च जन्तुजे
वातोल्बणाः शिरःकम्पं तत्संज्ञं कुर्वते मलाः
tāmrācchasiṅghāṇakatā karṇanādaśca jantuje
vātolbaṇāḥ śiraḥkampaṃ tatsaṃjñaṃ kurvate malāḥ
- 16
पित्तप्रधानैर्वाताद्यैः शङ्खे शोफः सशोणितैः
तीव्रदाहरुजारागप्रलापज्वरतृड्भ्रमाः
pittapradhānairvātādyaiḥ śaṅkhe śophaḥ saśoṇitaiḥ
tīvradāharujārāgapralāpajvaratṛḍbhramāḥ
- 17
तिक्तास्यः पीतवदनः क्षिप्रकारी स शङ्खकः
त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः
tiktāsyaḥ pītavadanaḥ kṣiprakārī sa śaṅkhakaḥ
trirātrājjīvitaṃ hanti sidhyatyapyāśu sādhitaḥ
- 18
पित्तानुबद्धः शङ्खाक्षिभ्रूललाटेषु मारुतः
रुजं सस्पन्दनां कुर्याद् अनुसूर्योदयोदयाम्
pittānubaddhaḥ śaṅkhākṣibhrūlalāṭeṣu mārutaḥ
rujaṃ saspandanāṃ kuryād anusūryodayodayām
- 19
आ मध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः
अव्यवस्थितशीतोष्णसुखा शाम्यत्यतः परम्
ā madhyāhnaṃ vivardhiṣṇuḥ kṣudvataḥ sā viśeṣataḥ
avyavasthitaśītoṣṇasukhā śāmyatyataḥ param
- 20
सूर्यावर्तः स इत्युक्ता दश रोगाः शिरोगताः
शिरस्येव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव
sūryāvartaḥ sa ityuktā daśa rogāḥ śirogatāḥ
śirasyeva ca vakṣyante kapāle vyādhayo nava
- 21
कपाले पवने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते
सवर्णो नीरुजः शोफस्तं विद्याद् उपशीर्षकम्
kapāle pavane duṣṭe garbhasthasyāpi jāyate
savarṇo nīrujaḥ śophastaṃ vidyād upaśīrṣakam
- 22
यथादोषोदयं ब्रूयात्पिटिकार्बुदविद्रधीन्
कपाले क्लेदबहुलाः पित्तासृक्श्लेष्मजन्तुभिः
yathādoṣodayaṃ brūyātpiṭikārbudavidradhīn
kapāle kledabahulāḥ pittāsṛkśleṣmajantubhiḥ
- 23
कङ्गुसिद्धार्थकनिभाः पिटिकाः स्युररूंषिकाः
कण्डूकेशच्युतिस्वापरौक्ष्यकृत्स्फुटनं त्वचः
kaṅgusiddhārthakanibhāḥ piṭikāḥ syurarūṃṣikāḥ
kaṇḍūkeśacyutisvāparaukṣyakṛtsphuṭanaṃ tvacaḥ
- 24
सुसूक्ष्मं कफवाताभ्यां विद्याद्दारुणकं तु तत्
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्छितम्
susūkṣmaṃ kaphavātābhyāṃ vidyāddāruṇakaṃ tu tat
romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrchitam
- 25
प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः
रोमकूपान्रुणद्ध्यस्य तेनान्येषाम् असंभवः
pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ
romakūpānruṇaddhyasya tenānyeṣām asaṃbhavaḥ
- 26
तद् इन्द्रलुप्तं रुज्यां च प्राहुश्चाचेति चापरे
खलतेरपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्
tad indraluptaṃ rujyāṃ ca prāhuścāceti cāpare
khalaterapi janmaivaṃ śātanaṃ tatra tu kramāt
- 27
सा वाताद् अग्निदग्धाभा पित्तात्स्विन्नसिरावृता
कफाद्घनत्वग्वर्णांश्च यथास्वं निर्दिशेत्त्वचि
sā vātād agnidagdhābhā pittātsvinnasirāvṛtā
kaphādghanatvagvarṇāṃśca yathāsvaṃ nirdiśettvaci
- 28
दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा
दग्धाग्निनेव नीरोमा सदाहा या च जायते
doṣaiḥ sarvākṛtiḥ sarvairasādhyā sā nakhaprabhā
dagdhāgnineva nīromā sadāhā yā ca jāyate
- 29
शोकश्रमक्रोधकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः
केशान्सदोषः पचति पलितं सम्भवत्यतः
śokaśramakrodhakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ
keśānsadoṣaḥ pacati palitaṃ sambhavatyataḥ
- 30
तद्वातात्स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं जलप्रभम्
पित्तात्सदाहं पीताभं कफात्स्निग्धं विवृद्धिमत्
tadvātātsphuṭitaṃ śyāvaṃ kharaṃ rūkṣaṃ jalaprabham
pittātsadāhaṃ pītābhaṃ kaphātsnigdhaṃ vivṛddhimat

