33 shlokas
- 1
अथातो दृष्टिरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते
अव्यक्तम् ईक्षते रूपं व्यक्तम् अप्यनिमित्ततः
athāto dṛṣṭirogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
sirānusāriṇi male prathamaṃ paṭalaṃ śrite
avyaktam īkṣate rūpaṃ vyaktam apyanimittataḥ
- 2
प्राप्ते द्वितीयं पटलं अभूतम् अपि पश्यति
भूतं तु यत्नाद् आसन्नं दूरे सूक्ष्मं च नेक्षते
prāpte dvitīyaṃ paṭalaṃ abhūtam api paśyati
bhūtaṃ tu yatnād āsannaṃ dūre sūkṣmaṃ ca nekṣate
- 3
दूरान्तिकस्थं रूपं च विपर्यासेन मन्यते
दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति
dūrāntikasthaṃ rūpaṃ ca viparyāsena manyate
doṣe maṇḍalasaṃsthāne maṇḍalānīva paśyati
- 4
द्विधैकं दृष्टिमध्यस्थे बहुधा बहुधास्थिते
दृष्टेरभ्यन्तरगते ह्रस्ववृद्धविपर्ययम्
dvidhaikaṃ dṛṣṭimadhyasthe bahudhā bahudhāsthite
dṛṣṭerabhyantaragate hrasvavṛddhaviparyayam
- 5
नान्तिकस्थम् अधःसंस्थे दूरगं नोपरि स्थिते
पार्श्वे पश्येन्न पार्श्वस्थे तिमिराख्यो ऽयम् आमयः
nāntikastham adhaḥsaṃsthe dūragaṃ nopari sthite
pārśve paśyenna pārśvasthe timirākhyo 'yam āmayaḥ
- 6
प्राप्नोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते
तेनोर्ध्वम् ईक्षते नाधस्तनुचैलावृतोपमम्
prāpnoti kācatāṃ doṣe tṛtīyapaṭalāśrite
tenordhvam īkṣate nādhastanucailāvṛtopamam
- 7
यथावर्णं च रज्येत दृष्टिर्हीयेत च क्रमात्
तथाप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः
yathāvarṇaṃ ca rajyeta dṛṣṭirhīyeta ca kramāt
tathāpyupekṣamāṇasya caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ
- 8
लिङ्गनाशं मलः कुर्वंश्छादयेद्दृष्टिमण्डलम्
तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धम् इव पश्यति
liṅganāśaṃ malaḥ kurvaṃśchādayeddṛṣṭimaṇḍalam
tatra vātena timire vyāviddham iva paśyati
- 9
चलाविलारुणाभासं प्रसन्नं चेक्षते मुहुः
जालानि केशान्मशकान्रश्मींश्चोपेक्षिते ऽत्र च
calāvilāruṇābhāsaṃ prasannaṃ cekṣate muhuḥ
jālāni keśānmaśakānraśmīṃścopekṣite 'tra ca
- 10
काचीभूते दृग् अरुणा पश्यत्यास्यम् अनासिकम्
चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रम् ऋज्वपि मन्यते
kācībhūte dṛg aruṇā paśyatyāsyam anāsikam
candradīpādyanekatvaṃ vakram ṛjvapi manyate
- 11
वृद्धः काचो दृशं कुर्याद्रजोधूमावृताम् इव
स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम्
vṛddhaḥ kāco dṛśaṃ kuryādrajodhūmāvṛtām iva
spaṣṭāruṇābhāṃ vistīrṇāṃ sūkṣmāṃ vā hatadarśanām
- 12
स लिङ्गनाशो वाते तु संकोचयति दृक्सिराः
दृङ्मण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरा दृग् असौ स्मृता
sa liṅganāśo vāte tu saṃkocayati dṛksirāḥ
dṛṅmaṇḍalaṃ viśatyantargambhīrā dṛg asau smṛtā
- 13
पित्तजे तिमिरे विद्युत्खद्योतद्योतदीपितम्
शिखितित्तिरिपत्त्राभं प्रायो नीलं च पश्यति
pittaje timire vidyutkhadyotadyotadīpitam
śikhitittiripattrābhaṃ prāyo nīlaṃ ca paśyati
- 14
काचे दृक्काचनीलाभा तादृग् एव च पश्यति
अर्केन्दुपरिवेषाग्निमरीचीन्द्रधनूंषि च
kāce dṛkkācanīlābhā tādṛg eva ca paśyati
arkendupariveṣāgnimarīcīndradhanūṃṣi ca
- 15
भृङ्गनीला निरालोका दृक्स्निग्धा लिङ्गनाशतः
दृष्टिः पित्तेन ह्रस्वाख्या सा ह्रस्वा ह्रस्वदर्शिनी
bhṛṅganīlā nirālokā dṛksnigdhā liṅganāśataḥ
dṛṣṭiḥ pittena hrasvākhyā sā hrasvā hrasvadarśinī
- 16
भवेत्पित्तविदग्धाख्या पीता पीताभदर्शना
कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतं च पश्यति
bhavetpittavidagdhākhyā pītā pītābhadarśanā
kaphena timire prāyaḥ snigdhaṃ śvetaṃ ca paśyati
- 17
शङ्खेन्दुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम्
काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्कप्रदीपाद्यैरिवाचितम्
śaṅkhendukundakusumaiḥ kumudairiva cācitam
kāce tu niṣprabhendvarkapradīpādyairivācitam
- 18
सिताभा सा च दृष्टिः स्याल्लिङ्गनाशे तु लक्ष्यते
मूर्तः कफो दृष्टिगतः स्निग्धो दर्शननाशनः
sitābhā sā ca dṛṣṭiḥ syālliṅganāśe tu lakṣyate
mūrtaḥ kapho dṛṣṭigataḥ snigdho darśananāśanaḥ
- 19
बिन्दुर्जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंस्थितः
उष्णे संकोचम् आयाति छायायां परिसर्पति
bindurjalasyeva calaḥ padminīpuṭasaṃsthitaḥ
uṣṇe saṃkocam āyāti chāyāyāṃ parisarpati
- 20
शङ्खकुन्देन्दुकुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा
रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतं च पश्यति
śaṅkhakundendukumudasphaṭikopamaśuklimā
raktena timire raktaṃ tamobhūtaṃ ca paśyati
- 21
काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस्तादृक्च पश्यति
लिङ्गनाशे ऽपि तादृग्दृङ्निष्प्रभा हतदर्शना
kācena raktā kṛṣṇā vā dṛṣṭistādṛkca paśyati
liṅganāśe 'pi tādṛgdṛṅniṣprabhā hatadarśanā
- 22
संसर्गसंनिपातेषु विद्यात्संकीर्णलक्षणान्
तिमिरादीन् अकस्माच्च तैः स्याद्व्यक्ताकुलेक्षणः
saṃsargasaṃnipāteṣu vidyātsaṃkīrṇalakṣaṇān
timirādīn akasmācca taiḥ syādvyaktākulekṣaṇaḥ
- 23
तिमिरे शेषयोर्दृष्टौ चित्रो रागः प्रजायते
द्योत्यते नकुलस्येव यस्य दृङ्निचिता मलैः
timire śeṣayordṛṣṭau citro rāgaḥ prajāyate
dyotyate nakulasyeva yasya dṛṅnicitā malaiḥ
- 24
नकुलान्धः स तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि
अर्के ऽस्तमस्तकन्यस्तगभस्तौ स्तम्भम् आगताः
nakulāndhaḥ sa tatrāhni citraṃ paśyati no niśi
arke 'stamastakanyastagabhastau stambham āgatāḥ
- 25
स्थगयन्ति दृशं दोषा दोषान्धः स गदो ऽपरः
दिवाकरकरस्पृष्टा भ्रष्टा दृष्टिपथान्मलाः
sthagayanti dṛśaṃ doṣā doṣāndhaḥ sa gado 'paraḥ
divākarakaraspṛṣṭā bhraṣṭā dṛṣṭipathānmalāḥ
- 26
विलीनलीना यच्छन्ति व्यक्तम् अत्राह्नि दर्शनम्
उष्णतप्तस्य सहसा शीतवारिनिमज्जनात्
vilīnalīnā yacchanti vyaktam atrāhni darśanam
uṣṇataptasya sahasā śītavārinimajjanāt
- 27
त्रिदोषरक्तसंपृक्तो यात्यूष्मोर्ध्वं ततो ऽक्षिणि
दाहोषे मलिनं शुक्लम् अहन्याविलदर्शनम्
tridoṣaraktasaṃpṛkto yātyūṣmordhvaṃ tato 'kṣiṇi
dāhoṣe malinaṃ śuklam ahanyāviladarśanam
- 28
रात्रावान्ध्यं च जायेत विदग्धोष्णेन सा स्मृता
भृशम् अम्लाशनाद्दोषैः सास्रैर्या दृष्टिराचिता
rātrāvāndhyaṃ ca jāyeta vidagdhoṣṇena sā smṛtā
bhṛśam amlāśanāddoṣaiḥ sāsrairyā dṛṣṭirācitā
- 29
सक्लेदकण्डूकलुषा विदग्धाम्लेन सा स्मृता
शोकज्वरशिरोरोगसंतप्तस्यानिलादयः
sakledakaṇḍūkaluṣā vidagdhāmlena sā smṛtā
śokajvaraśirorogasaṃtaptasyānilādayaḥ
- 30
धूमाविलां धूमदृशं दृशं कुर्युः स धूमरः
सहसैवाल्पसत्त्वस्य पश्यतो रूपम् अद्भुतम्
dhūmāvilāṃ dhūmadṛśaṃ dṛśaṃ kuryuḥ sa dhūmaraḥ
sahasaivālpasattvasya paśyato rūpam adbhutam

