33 shlokas
- 1
अथातः क्षुद्ररोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
विस्रावयेज्जलौकोभिरपक्वाम् अजगल्लिकाम्
स्वेदयित्वा यवप्रख्यां विलयाय प्रलेपयेत्
athātaḥ kṣudrarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
visrāvayejjalaukobhirapakvām ajagallikām
svedayitvā yavaprakhyāṃ vilayāya pralepayet
- 2
दारुकुष्ठमनोह्वालैर् इत्य् आ पाषाणगर्दभात्
विधिस्तांश्चाचरेत्पक्वान्व्रणवत्साजगल्लिकान्
dārukuṣṭhamanohvālair ity ā pāṣāṇagardabhāt
vidhistāṃścācaretpakvānvraṇavatsājagallikān
- 3
लोध्रकुस्तुम्बुरुवचाः प्रलेपो मुखदूषिके
वटपल्लवयुक्ता वा नारिकेलोत्थशुक्तयः
lodhrakustumburuvacāḥ pralepo mukhadūṣike
vaṭapallavayuktā vā nārikelotthaśuktayaḥ
- 4
अशान्तौ वमनं नस्यं ललाटे च सिराव्यधः
निम्बाम्बुवान्तो निम्बाम्बुसाधितं पद्मकण्टके
aśāntau vamanaṃ nasyaṃ lalāṭe ca sirāvyadhaḥ
nimbāmbuvānto nimbāmbusādhitaṃ padmakaṇṭake
- 5
पिबेत्क्षौद्रान्वितं सर्पिर्निम्बारग्वधलेपनम्
विवृतादींस्तु जालान्तांश्चिकित्सेत्सेरिवेल्लिकान्
पित्तविसर्पवत्तद्वत्प्रत्याख्यायाग्निरोहिणीम्
pibetkṣaudrānvitaṃ sarpirnimbāragvadhalepanam
vivṛtādīṃstu jālāntāṃścikitsetserivellikān
pittavisarpavattadvatpratyākhyāyāgnirohiṇīm
- 6
विलङ्घनं रक्तविमोक्षणं च विरूक्षणं कायविशोधनं च
धात्रीप्रयोगाञ्छिशिरप्रदेहान्कुर्यात्सदा जालकगर्दभस्य
vilaṅghanaṃ raktavimokṣaṇaṃ ca virūkṣaṇaṃ kāyaviśodhanaṃ ca
dhātrīprayogāñchiśirapradehānkuryātsadā jālakagardabhasya
- 7
विदारिकां हृते रक्ते श्लेष्मग्रन्थिवद् आचरेत्
मेदोऽर्बुदक्रियां कुर्यात्सुतरां शर्करार्बुदे
vidārikāṃ hṛte rakte śleṣmagranthivad ācaret
medo'rbudakriyāṃ kuryātsutarāṃ śarkarārbude
- 8
प्रवृद्धं सुबहुच्छिद्रं सशोफं मर्मणि स्थितम्
वल्मीकं हस्तपादे च वर्जयेद् इतरत्पुनः
pravṛddhaṃ subahucchidraṃ saśophaṃ marmaṇi sthitam
valmīkaṃ hastapāde ca varjayed itaratpunaḥ
- 9
शुद्धस्यास्रे हृते लिम्पेत्सपट्वारेवतामृतैः
श्यामाकुलत्थिकामूलदन्तीपललसक्तुभिः
śuddhasyāsre hṛte limpetsapaṭvārevatāmṛtaiḥ
śyāmākulatthikāmūladantīpalalasaktubhiḥ
- 10
पक्वे तु दुष्टमांसानि गतीः सर्वाश्च शोधयेत्
शस्त्रेण सम्यग् अनु च क्षारेण ज्वलनेन वा
pakve tu duṣṭamāṃsāni gatīḥ sarvāśca śodhayet
śastreṇa samyag anu ca kṣāreṇa jvalanena vā
- 11
शस्त्रेणोत्कृत्य निःशेषं स्नेहेन कदरं दहेत्
निरुद्धमणिवत्कार्यं रुद्धपायोश्चिकित्सितम्
śastreṇotkṛtya niḥśeṣaṃ snehena kadaraṃ dahet
niruddhamaṇivatkāryaṃ ruddhapāyościkitsitam
- 12
चिप्यं शुद्ध्या जितोष्माणं साधयेच्छस्त्रकर्मणा
दुष्टं कुनखम् अप्येवं चरणावलसे पुनः
cipyaṃ śuddhyā jitoṣmāṇaṃ sādhayecchastrakarmaṇā
duṣṭaṃ kunakham apyevaṃ caraṇāvalase punaḥ
- 13
धान्याम्लसिक्तौ कासीसपटोलीरोचनातिलैः
सनिम्बपत्त्रैरालिम्पेद्दहेत्तु तिलकालकान्
dhānyāmlasiktau kāsīsapaṭolīrocanātilaiḥ
sanimbapattrairālimpeddahettu tilakālakān
- 14
मषांश्च सूर्यकान्तेन क्षारेण यदि वाग्निना
तद्वद् उत्कृत्य शस्त्रेण चर्मकीलजतूमणी
maṣāṃśca sūryakāntena kṣāreṇa yadi vāgninā
tadvad utkṛtya śastreṇa carmakīlajatūmaṇī
- 15
लाञ्छनादित्रये कुर्याद्यथासन्नं सिराव्यधम्
लेपयेत्क्षीरपिष्टैश्च क्षीरिवृक्षत्वगङ्कुरैः
lāñchanāditraye kuryādyathāsannaṃ sirāvyadham
lepayetkṣīrapiṣṭaiśca kṣīrivṛkṣatvagaṅkuraiḥ
- 16
व्यङ्गेषु चार्जुनत्वग्वा मञ्जिष्ठा वा समाक्षिका
लेपः सनवनीता वा श्वेताश्वखुरजा मषी
vyaṅgeṣu cārjunatvagvā mañjiṣṭhā vā samākṣikā
lepaḥ sanavanītā vā śvetāśvakhurajā maṣī
- 17
रक्तचन्दनमञ्जिष्ठाकुष्ठलोध्रप्रियङ्गवः
वटाङ्कुरा मसूराश्च व्यङ्गघ्ना मुखकान्तिदाः
raktacandanamañjiṣṭhākuṣṭhalodhrapriyaṅgavaḥ
vaṭāṅkurā masūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ
- 18
द्वे जीरके कृष्णतिलाः सर्षपाः पयसा सह
पिष्टाः कुर्वन्ति वक्त्रेन्दुम् अपास्तव्यङ्गलाञ्छनम्
dve jīrake kṛṣṇatilāḥ sarṣapāḥ payasā saha
piṣṭāḥ kurvanti vaktrendum apāstavyaṅgalāñchanam
- 19
क्षीरपिष्टा घृतक्षौद्रयुक्ता वा भृष्टनिस्तुषाः
मसूराः क्षीरपिष्टा वा तीक्ष्णाः शाल्मलिकण्टकाः
kṣīrapiṣṭā ghṛtakṣaudrayuktā vā bhṛṣṭanistuṣāḥ
masūrāḥ kṣīrapiṣṭā vā tīkṣṇāḥ śālmalikaṇṭakāḥ
- 20
सगुडः कोलमज्जा वा शशासृक्क्षौद्रकल्कितः
सप्ताहं मातुलुङ्गस्थं कुष्ठं वा मधुनान्वितम्
saguḍaḥ kolamajjā vā śaśāsṛkkṣaudrakalkitaḥ
saptāhaṃ mātuluṅgasthaṃ kuṣṭhaṃ vā madhunānvitam
- 21
पिष्टा वा छागपयसा सक्षौद्रा मौसली जटा
गोरस्थि मुसलीमूलयुक्तं वा साज्यमाक्षिकम्
piṣṭā vā chāgapayasā sakṣaudrā mausalī jaṭā
gorasthi musalīmūlayuktaṃ vā sājyamākṣikam
- 22
जम्ब्वाम्रपल्लवा मस्तु हरिद्रे द्वे नवो गुडः
लेपः सवर्णकृत्पिष्टं स्वरसेन च तिन्दुकम्
jambvāmrapallavā mastu haridre dve navo guḍaḥ
lepaḥ savarṇakṛtpiṣṭaṃ svarasena ca tindukam
- 23
उत्पलम् उत्पलकुष्ठं प्रियङ्गुकालीयकं बदरमज्जा
इदम् उद्वर्तनम् आस्यं करोति शतपत्त्रसंकाशम्
utpalam utpalakuṣṭhaṃ priyaṅgukālīyakaṃ badaramajjā
idam udvartanam āsyaṃ karoti śatapattrasaṃkāśam
- 24
एभिरेवौषधैः पिष्टैर्मुखाभ्यङ्गाय साधयेत्
यथादोषर्तुकान्स्नेहान्मधुकक्वाथसंयुतैः
ebhirevauṣadhaiḥ piṣṭairmukhābhyaṅgāya sādhayet
yathādoṣartukānsnehānmadhukakvāthasaṃyutaiḥ
- 25
यवान्सर्जरसं लोध्रम् उशीरं मदनं मधु
घृतं गुडं च गोमूत्रे पचेद् आ दर्विलेपनात्
yavānsarjarasaṃ lodhram uśīraṃ madanaṃ madhu
ghṛtaṃ guḍaṃ ca gomūtre paced ā darvilepanāt
- 26
तद् अभ्यङ्गान्निहन्त्याशु नीलिकाव्यङ्गदूषिकान्
मुखं करोति पद्माभं पादौ पद्मदलोपमौ
tad abhyaṅgānnihantyāśu nīlikāvyaṅgadūṣikān
mukhaṃ karoti padmābhaṃ pādau padmadalopamau
- 27
कुङ्कुमोशीरकालीयलाक्षायष्ट्याह्वचन्दनम्
न्यग्रोधपादांस्तरुणान्पद्मकं पद्मकेसरम्
kuṅkumośīrakālīyalākṣāyaṣṭyāhvacandanam
nyagrodhapādāṃstaruṇānpadmakaṃ padmakesaram
- 28
सनीलोत्पलमञ्जिष्ठं पालिकं सलिलाढके
पक्त्वा पादावशेषेण तेन पिष्टैश्च कार्षिकैः
sanīlotpalamañjiṣṭhaṃ pālikaṃ salilāḍhake
paktvā pādāvaśeṣeṇa tena piṣṭaiśca kārṣikaiḥ
- 29
लाक्षापत्तङ्गमञ्जिष्ठायष्टीमधुककुङ्कुमैः
अजाक्षीरं द्विगुणितं तैलस्य कुडवं पचेत्
lākṣāpattaṅgamañjiṣṭhāyaṣṭīmadhukakuṅkumaiḥ
ajākṣīraṃ dviguṇitaṃ tailasya kuḍavaṃ pacet
- 30
नीलिकापलितव्यङ्गवलीतिलकदूषिकान्
हन्ति तन्नस्यम् अभ्यस्तं मुखोपचयवर्णकृत्
nīlikāpalitavyaṅgavalītilakadūṣikān
hanti tannasyam abhyastaṃ mukhopacayavarṇakṛt

