93 shlokas
- 1
अथातः सर्पविषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
दर्वीकरा मण्डलिनो राजीमन्तश्च पन्नगाः
त्रिधा समासतो भौमा भिद्यन्ते ते त्वनेकधा
athātaḥ sarpaviṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
darvīkarā maṇḍalino rājīmantaśca pannagāḥ
tridhā samāsato bhaumā bhidyante te tvanekadhā
- 2
व्यासतो योनिभेदेन नोच्यन्ते ऽनुपयोगिनः
विशेषाद्रूक्षकटुकम् अम्लोष्णं स्वादुशीतलम्
vyāsato yonibhedena nocyante 'nupayoginaḥ
viśeṣādrūkṣakaṭukam amloṣṇaṃ svāduśītalam
- 3
विषं दर्वीकरादीनां क्रमाद्वातादिकोपनम्
तारुण्यमध्यवृद्धत्वे वृष्टिशीतातपेषु च
viṣaṃ darvīkarādīnāṃ kramādvātādikopanam
tāruṇyamadhyavṛddhatve vṛṣṭiśītātapeṣu ca
- 4
विषोल्बणा भवन्त्येते व्यन्तरा ऋतुसंधिषु
रथाङ्गलाङ्गलच्छत्त्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः
viṣolbaṇā bhavantyete vyantarā ṛtusaṃdhiṣu
rathāṅgalāṅgalacchattrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ
- 5
फणिनः शीघ्रगतयः सर्पा दर्वीकराः स्मृताः
ज्ञेया मण्डलिनो ऽभोगा मण्डलैर्विविधैश्चिताः
phaṇinaḥ śīghragatayaḥ sarpā darvīkarāḥ smṛtāḥ
jñeyā maṇḍalino 'bhogā maṇḍalairvividhaiścitāḥ
- 6
प्रांशवो मन्दगमना राजीमन्तस्तु राजिभिः
स्निग्धा विचित्रवर्णाभिस्तिर्यग् ऊर्ध्वं च चित्रिताः
prāṃśavo mandagamanā rājīmantastu rājibhiḥ
snigdhā vicitravarṇābhistiryag ūrdhvaṃ ca citritāḥ
- 7
गोधासुतस्तु गौधेरो विषे दर्वीकरैः समः
चतुष्पाद्व्यन्तरान्विद्याद् एतेषाम् एव संकरात्
godhāsutastu gaudhero viṣe darvīkaraiḥ samaḥ
catuṣpādvyantarānvidyād eteṣām eva saṃkarāt
- 8
व्यामिश्रलक्षणास्ते हि संनिपातप्रकोपणाः
आहारार्थं भयात्पादस्पर्शाद् अतिविषात्क्रुधः
vyāmiśralakṣaṇāste hi saṃnipātaprakopaṇāḥ
āhārārthaṃ bhayātpādasparśād ativiṣātkrudhaḥ
- 9
पापवृत्तितया वैराद्देवर्षियमचोदनात्
दशन्ति सर्पास्तेषूक्तं विषाधिक्यं यथोत्तरम्
pāpavṛttitayā vairāddevarṣiyamacodanāt
daśanti sarpāsteṣūktaṃ viṣādhikyaṃ yathottaram
- 10
आदिष्टात्कारणं ज्ञात्वा प्रतिकुर्याद्यथायथम्
व्यन्तरः पापशीलत्वान्मार्गम् आश्रित्य तिष्ठति
ādiṣṭātkāraṇaṃ jñātvā pratikuryādyathāyatham
vyantaraḥ pāpaśīlatvānmārgam āśritya tiṣṭhati
- 11
यत्र लालापरिक्लेदमात्रं गात्रे प्रदृश्यते
न तु दंष्ट्राकृतं दंशं तत्तुण्डाहतम् आदिशेत्
yatra lālāparikledamātraṃ gātre pradṛśyate
na tu daṃṣṭrākṛtaṃ daṃśaṃ tattuṇḍāhatam ādiśet
- 12
एकं दंष्ट्रापदं द्वे वा व्यालीढाख्यम् अशोणितम्
दंष्ट्रापदे सरक्ते द्वे व्यालुप्तं त्रीणि तानि तु
ekaṃ daṃṣṭrāpadaṃ dve vā vyālīḍhākhyam aśoṇitam
daṃṣṭrāpade sarakte dve vyāluptaṃ trīṇi tāni tu
- 13
मांसच्छेदाद् अविच्छिन्नरक्तवाहीनि दष्टकम्
दंष्ट्रापदानि चत्वारि तद्वद्दष्टनिपीडितम्
māṃsacchedād avicchinnaraktavāhīni daṣṭakam
daṃṣṭrāpadāni catvāri tadvaddaṣṭanipīḍitam
- 14
निर्विषं द्वयम् अत्राद्यम् असाध्यं पश्चिमं वदेत्
विषं नाहेयम् अप्राप्य रक्तं दूषयते वपुः
nirviṣaṃ dvayam atrādyam asādhyaṃ paścimaṃ vadet
viṣaṃ nāheyam aprāpya raktaṃ dūṣayate vapuḥ
- 15
रक्तम् अण्वपि तु प्राप्तं वर्धते तैलम् अम्बुवत्
भीरोस्तु सर्पसंस्पर्शाद्भयेन कुपितो ऽनिलः
raktam aṇvapi tu prāptaṃ vardhate tailam ambuvat
bhīrostu sarpasaṃsparśādbhayena kupito 'nilaḥ
- 16
कदाचित्कुरुते शोफं सर्पाङ्गाभिहतं तु तत्
दुर्गान्धकारे विद्धस्य केनचिद्दष्टशङ्कया
kadācitkurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat
durgāndhakāre viddhasya kenaciddaṣṭaśaṅkayā
- 17
विषोद्वेगो ज्वरश्छर्दिर्मूर्छा दाहो ऽपि वा भवेत्
ग्लानिर्मोहो ऽतिसारो वा तच्छङ्काविषम् उच्यते
viṣodvego jvaraśchardirmūrchā dāho 'pi vā bhavet
glānirmoho 'tisāro vā tacchaṅkāviṣam ucyate
- 18
तुद्यते सविषो दंशः कण्डूशोफरुजान्वितः
दह्यते ग्रथितः किंचिद्विपरीतस्तु निर्विषः
tudyate saviṣo daṃśaḥ kaṇḍūśopharujānvitaḥ
dahyate grathitaḥ kiṃcidviparītastu nirviṣaḥ
- 19
पूर्वे दर्वीकृतां वेगे दुष्टं श्यावीभवत्यसृक्
श्यावता तेन वक्त्रादौ सर्पन्तीव च कीटकाः
pūrve darvīkṛtāṃ vege duṣṭaṃ śyāvībhavatyasṛk
śyāvatā tena vaktrādau sarpantīva ca kīṭakāḥ
- 20
द्वितीये ग्रन्थयो वेगे तृतीये मूर्ध्नि गौरवम्
दृग्रोधो दंशविक्लेदश्चतुर्थे ष्ठीवनं वमिः
dvitīye granthayo vege tṛtīye mūrdhni gauravam
dṛgrodho daṃśavikledaścaturthe ṣṭhīvanaṃ vamiḥ
- 21
संधिविश्लेषणं तन्द्रा पञ्चमे पर्वभेदनम्
दाहो हिध्मा च षष्ठे तु हृत्पीडा गात्रगौरवम्
saṃdhiviśleṣaṇaṃ tandrā pañcame parvabhedanam
dāho hidhmā ca ṣaṣṭhe tu hṛtpīḍā gātragauravam
- 22
मूर्छाविपाको ऽतीसारः प्राप्य शुक्रं तु सप्तमे
स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गः सर्वचेष्टानिवर्तनम्
mūrchāvipāko 'tīsāraḥ prāpya śukraṃ tu saptame
skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sarvaceṣṭānivartanam
- 23
अथ मण्डलिदष्टस्य दुष्टं पीतीभवत्यसृक्
तेन पीताङ्गता दाहो द्वितीये श्वयथूद्भवः
atha maṇḍalidaṣṭasya duṣṭaṃ pītībhavatyasṛk
tena pītāṅgatā dāho dvitīye śvayathūdbhavaḥ
- 24
तृतीये दंशविक्लेदः स्वेदस्तृष्णा च जायते
चतुर्थे ज्वर्यते दाहः पञ्चमे सर्वगात्रगः
tṛtīye daṃśavikledaḥ svedastṛṣṇā ca jāyate
caturthe jvaryate dāhaḥ pañcame sarvagātragaḥ
- 25
दष्टस्य राजिलैर्दुष्टं पाण्डुतां याति शोणितम्
पाण्डुता तेन गात्राणां द्वितीये गुरुताति च
daṣṭasya rājilairduṣṭaṃ pāṇḍutāṃ yāti śoṇitam
pāṇḍutā tena gātrāṇāṃ dvitīye gurutāti ca
- 26
तृतीये दंशविक्लेदो नासिकाक्षिमुखस्रवाः
चतुर्थे गरिमा मूर्ध्नो मन्यास्तम्भश्च पञ्चमे
tṛtīye daṃśavikledo nāsikākṣimukhasravāḥ
caturthe garimā mūrdhno manyāstambhaśca pañcame
- 27
गात्रभङ्गो ज्वरः शीतः शेषयोः पूर्ववद्वदेत्
कुर्यात्पञ्चसु वेगेषु चिकित्सां न ततः परम्
gātrabhaṅgo jvaraḥ śītaḥ śeṣayoḥ pūrvavadvadet
kuryātpañcasu vegeṣu cikitsāṃ na tataḥ param
- 28
जलाप्लुता रतिक्षीणा भीता नकुलनिर्जिताः
शीतवातातपव्याधिक्षुत्तृष्णाश्रमपीडिताः
jalāplutā ratikṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ
śītavātātapavyādhikṣuttṛṣṇāśramapīḍitāḥ
- 29
तूर्णं देशान्तरायाता विमुक्तविषकञ्चुकाः
कुशौषधिकण्टकवद्ये चरन्ति च काननम्
tūrṇaṃ deśāntarāyātā vimuktaviṣakañcukāḥ
kuśauṣadhikaṇṭakavadye caranti ca kānanam
- 30
देशं च दिव्याध्युषितं सर्पास्ते ऽल्पविषा मताः
श्मशानचितिचैत्यादौ पञ्चमीपक्षसंधिषु
deśaṃ ca divyādhyuṣitaṃ sarpāste 'lpaviṣā matāḥ
śmaśānaciticaityādau pañcamīpakṣasaṃdhiṣu

