40 shlokas
- 1
अथातो मूषिकालर्कविषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
लालनश्चपलः पुत्रो हसिरश्चिक्किरो ऽजिरः
कषायदन्तः कुलकः कोकिलः कपिलो ऽसितः
athāto mūṣikālarkaviṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
lālanaścapalaḥ putro hasiraścikkiro 'jiraḥ
kaṣāyadantaḥ kulakaḥ kokilaḥ kapilo 'sitaḥ
- 2
अरुणः शबरः श्वेतः कपोतः पलितोन्दुरः
छुच्छुन्दरो रसालाख्यो दशाष्टौ चेति मूषिकाः
aruṇaḥ śabaraḥ śvetaḥ kapotaḥ palitonduraḥ
chucchundaro rasālākhyo daśāṣṭau ceti mūṣikāḥ
- 3
शुक्रं पतति यत्रैषां शुक्रदिग्धैः स्पृशन्ति वा
यद् अङ्गम् अङ्गैस्तत्रास्रे दूषिते पाण्डुतां गते
śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukradigdhaiḥ spṛśanti vā
yad aṅgam aṅgaistatrāsre dūṣite pāṇḍutāṃ gate
- 4
ग्रन्थयः श्वयथुः कोठो मण्डलानि भ्रमो ऽरुचिः
शीतज्वरो ऽतिरुक्सादो वेपथुः पर्वभेदनम्
granthayaḥ śvayathuḥ koṭho maṇḍalāni bhramo 'ruciḥ
śītajvaro 'tiruksādo vepathuḥ parvabhedanam
- 5
रोमहर्षः स्रुतिर्मूर्छा दीर्घकालानुबन्धनम्
श्लेष्मानुबद्धबह्वाखुपोतकच्छर्दनं सतृट्
romaharṣaḥ srutirmūrchā dīrghakālānubandhanam
śleṣmānubaddhabahvākhupotakacchardanaṃ satṛṭ
- 6
व्यवाय्याखुविषं कृच्छ्रं भूयो भूयश्च कुप्यति
मूर्छाङ्गशोफवैवर्ण्यक्लेदशब्दाश्रुतिज्वराः
vyavāyyākhuviṣaṃ kṛcchraṃ bhūyo bhūyaśca kupyati
mūrchāṅgaśophavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ
- 7
शिरोगुरुत्वं लालासृक्छर्दिश्चासाध्यलक्षणम्
शूनवस्तिं विवर्णौष्ठम् आख्वाभैर्ग्रन्थिभिश्चितम्
śirogurutvaṃ lālāsṛkchardiścāsādhyalakṣaṇam
śūnavastiṃ vivarṇauṣṭham ākhvābhairgranthibhiścitam
- 8
छुच्छुन्दरसगन्धं च वर्जयेद् आखुदूषितम्
शुनः श्लेष्मोल्बणा दोषाः संज्ञां संज्ञावहाश्रिताः
chucchundarasagandhaṃ ca varjayed ākhudūṣitam
śunaḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritāḥ
- 9
मुष्णन्तः कुर्वते क्षोभं धातूनाम् अतिदारुणम्
लालावान् अन्धबधिरः सर्वतः सो ऽभिधावति
muṣṇantaḥ kurvate kṣobhaṃ dhātūnām atidāruṇam
lālāvān andhabadhiraḥ sarvataḥ so 'bhidhāvati
- 10
स्रस्तपुच्छहनुस्कन्धः शिरोदुःखी नताननः
दंशस्तेन विदष्टस्य सुप्तं कृष्णं क्षरत्यसृक्
srastapucchahanuskandhaḥ śiroduḥkhī natānanaḥ
daṃśastena vidaṣṭasya suptaṃ kṛṣṇaṃ kṣaratyasṛk
- 11
हृच्छिरोरुग्ज्वरस्तम्भतृष्णामूर्छोद्भवो ऽनु च
अनेनान्ये ऽपि बोद्धव्या व्याला दंष्ट्राप्रहारिणः
hṛcchirorugjvarastambhatṛṣṇāmūrchodbhavo 'nu ca
anenānye 'pi boddhavyā vyālā daṃṣṭrāprahāriṇaḥ
- 12
शृगालाश्वतराश्वर्क्षद्वीपिव्याघ्रवृकादयः
कण्डूनिस्तोदवैवर्ण्यसुप्तिक्लेदज्वरभ्रमाः
śṛgālāśvatarāśvarkṣadvīpivyāghravṛkādayaḥ
kaṇḍūnistodavaivarṇyasuptikledajvarabhramāḥ
- 13
विदाहरागरुक्पाकशोफग्रन्थिविकुञ्चनम्
दंशावदरणं स्फोटाः कर्णिका मण्डलानि च
vidāharāgarukpākaśophagranthivikuñcanam
daṃśāvadaraṇaṃ sphoṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca
- 14
सर्वत्र सविषे लिङ्गं विपरीतं तु निर्विषे
दष्टो येन तु तच्चेष्टारुतं कुर्वन्विनश्यति
sarvatra saviṣe liṅgaṃ viparītaṃ tu nirviṣe
daṣṭo yena tu tacceṣṭārutaṃ kurvanvinaśyati
- 15
पश्यंस्तम् एव चाकस्माद् आदर्शसलिलादिषु
यो ऽद्भ्यस्त्रस्येद् अदष्टो ऽपि शब्दसंस्पर्शदर्शनैः
paśyaṃstam eva cākasmād ādarśasalilādiṣu
yo 'dbhyastrasyed adaṣṭo 'pi śabdasaṃsparśadarśanaiḥ
- 16
जलसंत्रासनामानं दष्टं तम् अपि वर्जयेत्
आखुना दष्टमात्रस्य दंशं काण्डेन दाहयेत्
jalasaṃtrāsanāmānaṃ daṣṭaṃ tam api varjayet
ākhunā daṣṭamātrasya daṃśaṃ kāṇḍena dāhayet
- 17
दर्पणेनाथवा तीव्ररुजा स्यात्कर्णिकान्यथा
दग्धं विस्रावयेद्दंशं प्रच्छितं च प्रलेपयेत्
darpaṇenāthavā tīvrarujā syātkarṇikānyathā
dagdhaṃ visrāvayeddaṃśaṃ pracchitaṃ ca pralepayet
- 18
शिरीषरजनीवक्रकुङ्कुमामृतवल्लिभिः
अगारधूममञ्जिष्ठारजनीलवणोत्तमैः
śirīṣarajanīvakrakuṅkumāmṛtavallibhiḥ
agāradhūmamañjiṣṭhārajanīlavaṇottamaiḥ
- 19
लेपो जयत्याखुविषं कर्णिकायाश्च पातनः
ततो ऽम्लैः क्षालयित्वानु तोयैरनु च लेपयेत्
lepo jayatyākhuviṣaṃ karṇikāyāśca pātanaḥ
tato 'mlaiḥ kṣālayitvānu toyairanu ca lepayet
- 20
पालिन्दीश्वेतकटभीबिल्वमूलगुडूचिभिः
अन्यैश्च विषशोफघ्नैः सिरां वा मोक्षयेद्द्रुतम्
pālindīśvetakaṭabhībilvamūlaguḍūcibhiḥ
anyaiśca viṣaśophaghnaiḥ sirāṃ vā mokṣayeddrutam
- 21
छर्दनं नीलिनीक्वाथैः शुकाख्याङ्कोल्लयोरपि
कोशातक्याः शुकाख्यायाः फलं जीमूतकस्य च
chardanaṃ nīlinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkollayorapi
kośātakyāḥ śukākhyāyāḥ phalaṃ jīmūtakasya ca
- 22
मदनस्य च संचूर्ण्य दध्ना पीत्वा विषं वमेत्
वचामदनजीमूतकुष्ठं वा मूत्रपेषितम्
madanasya ca saṃcūrṇya dadhnā pītvā viṣaṃ vamet
vacāmadanajīmūtakuṣṭhaṃ vā mūtrapeṣitam
- 23
पूर्वकल्पेन पातव्यं सर्वोन्दुरविषापहम्
विरेचनं त्रिवृन्नीलीत्रिफलाकल्क इष्यते
pūrvakalpena pātavyaṃ sarvonduraviṣāpaham
virecanaṃ trivṛnnīlītriphalākalka iṣyate
- 24
शिरोविरेचने सारः शिरीषस्य फलानि च
अञ्जनं गोमयरसो व्योषसूक्ष्मरजोऽन्वितः
śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni ca
añjanaṃ gomayaraso vyoṣasūkṣmarajo'nvitaḥ
- 25
कपित्थगोमयरसो मधुमान् अवलेहनम्
तण्डुलीयकमूलेन सिद्धं पाने हितं घृतम्
kapitthagomayaraso madhumān avalehanam
taṇḍulīyakamūlena siddhaṃ pāne hitaṃ ghṛtam
- 26
द्विनिशाकटभीरक्तायष्ट्याह्वैर्वामृतान्वितैः
आस्फोतमूलसिद्धं वा पञ्चकापित्थम् एव वा
dviniśākaṭabhīraktāyaṣṭyāhvairvāmṛtānvitaiḥ
āsphotamūlasiddhaṃ vā pañcakāpittham eva vā
- 27
सिन्धुवारं नतं शिग्रुबिल्वमूलं पुनर्नवा
वचाश्वदंष्ट्राजीमूतम् एषां क्वाथं समाक्षिकम्
sindhuvāraṃ nataṃ śigrubilvamūlaṃ punarnavā
vacāśvadaṃṣṭrājīmūtam eṣāṃ kvāthaṃ samākṣikam
- 28
पिबेच्छाल्योदनं दध्ना भुञ्जानो मूषिकार्दितः
तक्रेण शरपुङ्खाया बीजं संचूर्ण्य वा पिबेत्
pibecchālyodanaṃ dadhnā bhuñjāno mūṣikārditaḥ
takreṇa śarapuṅkhāyā bījaṃ saṃcūrṇya vā pibet
- 29
अङ्कोल्लमूलकल्को वा बस्तमूत्रेण कल्कितः
पानालेपनयोर्युक्तः सर्वाखुविषनाशनः
aṅkollamūlakalko vā bastamūtreṇa kalkitaḥ
pānālepanayoryuktaḥ sarvākhuviṣanāśanaḥ
- 30
कपित्थमध्यतिलकतिलाङ्कोल्लजटाः पिबेत्
गवां मूत्रेण पयसा मञ्जरीं तिलकस्य वा
kapitthamadhyatilakatilāṅkollajaṭāḥ pibet
gavāṃ mūtreṇa payasā mañjarīṃ tilakasya vā

