31 shlokas
- 1
अथातः संधिसितासितरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
वायुः क्रुद्धः सिराः प्राप्य जलाभं जलवाहिनीः
अश्रु स्रावयते वर्त्मशुक्लसंधेः कनीनकात्
athātaḥ saṃdhisitāsitarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
vāyuḥ kruddhaḥ sirāḥ prāpya jalābhaṃ jalavāhinīḥ
aśru srāvayate vartmaśuklasaṃdheḥ kanīnakāt
- 2
तेन नेत्रं सरुग्रागशोफं स्यात्स जलास्रवः
कफात्कफास्रवे श्वेतं पिच्छिलं बहलं स्रवेत्
tena netraṃ sarugrāgaśophaṃ syātsa jalāsravaḥ
kaphātkaphāsrave śvetaṃ picchilaṃ bahalaṃ sravet
- 3
कफेन शोफस्तीक्ष्णाग्रः क्षारबुद्बुदकोपमः
पृथुमूलबलः स्निग्धः सवर्णो मृदुपिच्छिलः
kaphena śophastīkṣṇāgraḥ kṣārabudbudakopamaḥ
pṛthumūlabalaḥ snigdhaḥ savarṇo mṛdupicchilaḥ
- 4
महान् अपाकः कण्डूमान् उपनाहः स नीरुजः
रक्ताद्रक्तास्रावे ताम्रं बहूष्णं चाश्रु संस्रवेत्
mahān apākaḥ kaṇḍūmān upanāhaḥ sa nīrujaḥ
raktādraktāsrāve tāmraṃ bahūṣṇaṃ cāśru saṃsravet
- 5
वर्त्मसंध्याश्रया शुक्ले पिटिका दाहशूलिनी
ताम्रा मुद्गोपमा भिन्ना रक्तं स्रवति पर्वणी
vartmasaṃdhyāśrayā śukle piṭikā dāhaśūlinī
tāmrā mudgopamā bhinnā raktaṃ sravati parvaṇī
- 6
पूयास्रवे मलाः सास्रा वर्त्मसंधेः कनीनकात्
स्रावयन्ति मुहुः पूयं सास्रं त्वङ्मांसपाकतः
pūyāsrave malāḥ sāsrā vartmasaṃdheḥ kanīnakāt
srāvayanti muhuḥ pūyaṃ sāsraṃ tvaṅmāṃsapākataḥ
- 7
पूयालसो व्रणः सूक्ष्मः शोफसंरम्भपूर्वकः
कनीनसंधावाध्मायी पूयास्रावी सवेदनः
pūyālaso vraṇaḥ sūkṣmaḥ śophasaṃrambhapūrvakaḥ
kanīnasaṃdhāvādhmāyī pūyāsrāvī savedanaḥ
- 8
कनीनस्यान्तरलजी शोफो रुक्तोददाहवान्
अपाङ्गे वा कनीने वा कण्डूषापक्ष्मपोटवान्
kanīnasyāntaralajī śopho ruktodadāhavān
apāṅge vā kanīne vā kaṇḍūṣāpakṣmapoṭavān
- 9
पूयास्रावी कृमिग्रन्थिर्ग्रन्थिः कृमियुतो ऽर्तिमान्
उपनाहकृमिग्रन्थिपूयालसकपर्वणीः
pūyāsrāvī kṛmigranthirgranthiḥ kṛmiyuto 'rtimān
upanāhakṛmigranthipūyālasakaparvaṇīḥ
- 10
शस्त्रेण साधयेत्पञ्च सालजीन् आस्रवांस्त्यजेत्
पित्तं कुर्यात्सिते बिन्दून् असितश्यावपीतकान्
śastreṇa sādhayetpañca sālajīn āsravāṃstyajet
pittaṃ kuryātsite bindūn asitaśyāvapītakān
- 11
मलाक्तादर्शतुल्यं वा सर्वं शुक्लं सदाहरुक्
रोगो ऽयं शुक्तिकासंज्ञः सशकृद्भेदतृड्ज्वरः
malāktādarśatulyaṃ vā sarvaṃ śuklaṃ sadāharuk
rogo 'yaṃ śuktikāsaṃjñaḥ saśakṛdbhedatṛḍjvaraḥ
- 12
कफाच्छुक्ले समं श्वेतं चिरवृद्ध्यधिमांसकम्
शुक्लार्म शोफस्त्वरुजः सवर्णो बहलो ऽमृदुः
kaphācchukle samaṃ śvetaṃ ciravṛddhyadhimāṃsakam
śuklārma śophastvarujaḥ savarṇo bahalo 'mṛduḥ
- 13
गुरुः स्निग्धो ऽम्बुबिन्द्वाभो बलासग्रथितं स्मृतं
बिन्दुभिः पिष्टधवलैरुत्सन्नैः पिष्टकं वदेत्
guruḥ snigdho 'mbubindvābho balāsagrathitaṃ smṛtaṃ
bindubhiḥ piṣṭadhavalairutsannaiḥ piṣṭakaṃ vadet
- 14
रक्तराजीततं शुक्लम् उष्यते यत्सवेदनम्
अशोफाश्रूपदेहं च सिरोत्पातः स शोणितात्
raktarājītataṃ śuklam uṣyate yatsavedanam
aśophāśrūpadehaṃ ca sirotpātaḥ sa śoṇitāt
- 15
उपेक्षितः सिरोत्पातो राजीस्ता एव वर्धयन्
कुर्यात्सास्रं सिराहर्षं तेनाक्ष्युद्वीक्षणाक्षमम्
upekṣitaḥ sirotpāto rājīstā eva vardhayan
kuryātsāsraṃ sirāharṣaṃ tenākṣyudvīkṣaṇākṣamam
- 16
सिराजाले सिराजालं बृहद्रक्तं घनोन्नतम्
शोणितार्म समं श्लक्ष्णं पद्माभम् अधिमांसकम्
sirājāle sirājālaṃ bṛhadraktaṃ ghanonnatam
śoṇitārma samaṃ ślakṣṇaṃ padmābham adhimāṃsakam
- 17
नीरुक्श्लक्ष्णो ऽर्जुनं बिन्दुः शशलोहितलोहितः
मृद्वाशुवृद्ध्यरुङ्मांसं प्रस्तारि श्यावलोहितम्
nīrukślakṣṇo 'rjunaṃ binduḥ śaśalohitalohitaḥ
mṛdvāśuvṛddhyaruṅmāṃsaṃ prastāri śyāvalohitam
- 18
प्रस्तार्यर्म मलैः सास्रैः स्नावार्म स्नावसंनिभम्
शुष्कासृक्पिण्डवच्छ्यावं यन्मांसं बहलं पृथु
prastāryarma malaiḥ sāsraiḥ snāvārma snāvasaṃnibham
śuṣkāsṛkpiṇḍavacchyāvaṃ yanmāṃsaṃ bahalaṃ pṛthu
- 19
अधिमांसार्म तद्दाहघर्षवत्यः सिरावृताः
कृष्णासन्नाः सिरासंज्ञाः पिटिकाः सर्षपोपमाः
adhimāṃsārma taddāhagharṣavatyaḥ sirāvṛtāḥ
kṛṣṇāsannāḥ sirāsaṃjñāḥ piṭikāḥ sarṣapopamāḥ
- 20
शुक्तिहर्षसिरोत्पातपिष्टकग्रथितार्जुनम्
साधयेद् औषधैः षट्कं शेषं शस्त्रेण सप्तकम्
śuktiharṣasirotpātapiṣṭakagrathitārjunam
sādhayed auṣadhaiḥ ṣaṭkaṃ śeṣaṃ śastreṇa saptakam
- 21
नवोत्थं तद् अपि द्रव्यैरर्मोक्तं यच्च पञ्चधा
तच्छेद्यम् असितप्राप्तं मांसस्नावसिरावृतम्
navotthaṃ tad api dravyairarmoktaṃ yacca pañcadhā
tacchedyam asitaprāptaṃ māṃsasnāvasirāvṛtam
- 22
चर्मोद्दालवद् उच्छ्रायि दृष्टिप्राप्तं च वर्जयेत्
पित्तं कृष्णे ऽथवा दृष्टौ शुक्रं तोदाश्रुरागवत्
carmoddālavad ucchrāyi dṛṣṭiprāptaṃ ca varjayet
pittaṃ kṛṣṇe 'thavā dṛṣṭau śukraṃ todāśrurāgavat
- 23
छित्त्वा त्वचं जनयति तेन स्यात्कृष्णमण्डलम्
पक्वजम्बूनिभं किंचिन्निम्नं च क्षतशुक्रकम्
chittvā tvacaṃ janayati tena syātkṛṣṇamaṇḍalam
pakvajambūnibhaṃ kiṃcinnimnaṃ ca kṣataśukrakam
- 24
तत्कृच्छ्रसाध्यं याप्यं तु द्वितीयपटलव्यधात्
तत्र तोदादिबाहुल्यं सूचीविद्धाभकृष्णता
tatkṛcchrasādhyaṃ yāpyaṃ tu dvitīyapaṭalavyadhāt
tatra todādibāhulyaṃ sūcīviddhābhakṛṣṇatā
- 25
तृतीयपटलच्छेदाद् असाध्यं निचितं व्रणैः
शङ्खशुक्लं कफात्साध्यं नातिरुक्शुद्धशुक्रकम्
tṛtīyapaṭalacchedād asādhyaṃ nicitaṃ vraṇaiḥ
śaṅkhaśuklaṃ kaphātsādhyaṃ nātirukśuddhaśukrakam
- 26
आताम्रपिच्छिलास्रस्रुद् आताम्रपिटिकातिरुक्
अजाविट्सदृशोच्छ्रायकार्ष्ण्या वर्ज्यासृजाजका
ātāmrapicchilāsrasrud ātāmrapiṭikātiruk
ajāviṭsadṛśocchrāyakārṣṇyā varjyāsṛjājakā
- 27
सिराशुक्रं मलैः सास्रैस्तज्जुष्टं कृष्णमण्डलम्
सतोददाहताम्राभिः सिराभिरवतन्यते
sirāśukraṃ malaiḥ sāsraistajjuṣṭaṃ kṛṣṇamaṇḍalam
satodadāhatāmrābhiḥ sirābhiravatanyate
- 28
अनिमित्तोष्णशीताच्छघनास्रस्रुच्च तत्त्यजेत्
दोषैः सास्रैः सकृत्कृष्णं नीयते शुक्लरूपताम्
animittoṣṇaśītācchaghanāsrasrucca tattyajet
doṣaiḥ sāsraiḥ sakṛtkṛṣṇaṃ nīyate śuklarūpatām
- 29
धवलाभ्रोपलिप्ताभं निष्पावार्धदलाकृति
अतितीव्ररुजारागदाहश्वयथुपीडितम्
dhavalābhropaliptābhaṃ niṣpāvārdhadalākṛti
atitīvrarujārāgadāhaśvayathupīḍitam
- 30
पाकात्ययेन तच्छुक्रं वर्जयेत्तीव्रवेदनम्
यस्य वा लिङ्गनाशो ऽन्तः श्यावं यद्वा सलोहितम्
pākātyayena tacchukraṃ varjayettīvravedanam
yasya vā liṅganāśo 'ntaḥ śyāvaṃ yadvā salohitam

