70 shlokas
- 1
अथातो विषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
मथ्यमाने जलनिधावमृतार्थं सुरासुरैः
जातः प्राग् अमृतोत्पत्तेः पुरुषो घोरदर्शनः
athāto viṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
mathyamāne jalanidhāvamṛtārthaṃ surāsuraiḥ
jātaḥ prāg amṛtotpatteḥ puruṣo ghoradarśanaḥ
- 2
दीप्ततेजाश्चतुर्दंष्ट्रो हरिकेशो ऽनलेक्षणः
जगद्विषण्णं तं दृष्ट्वा तेनासौ विषसंज्ञितः
dīptatejāścaturdaṃṣṭro harikeśo 'nalekṣaṇaḥ
jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau viṣasaṃjñitaḥ
- 3
हुंकृतो ब्रह्मणा मूर्ती ततः स्थावरजङ्गमे
सो ऽध्यतिष्ठन्निजं रूपम् उज्झित्वा वञ्चनात्मकम्
huṃkṛto brahmaṇā mūrtī tataḥ sthāvarajaṅgame
so 'dhyatiṣṭhannijaṃ rūpam ujjhitvā vañcanātmakam
- 4
स्थिरम् इत्युल्बणं वीर्ये यत्कन्देषु प्रतिष्ठितम्
कालकूटेन्द्रवत्साख्यशृङ्गीहालाहलादिकम्
sthiram ityulbaṇaṃ vīrye yatkandeṣu pratiṣṭhitam
kālakūṭendravatsākhyaśṛṅgīhālāhalādikam
- 5
सर्पलूतादिदंष्ट्रासु दारुणं जङ्गमं विषम्
स्थावरं जङ्गमं चेति विषं प्रोक्तम् अकृत्रिमम्
sarpalūtādidaṃṣṭrāsu dāruṇaṃ jaṅgamaṃ viṣam
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ceti viṣaṃ proktam akṛtrimam
- 6
कृत्रिमं गरसंज्ञं तु क्रियते विविधौषधैः
हन्ति योगवशेनाशु चिराच्चिरतराच्च तत्
kṛtrimaṃ garasaṃjñaṃ tu kriyate vividhauṣadhaiḥ
hanti yogavaśenāśu cirācciratarācca tat
- 7
शोफपाण्डूदरोन्माददुर्नामादीन्करोति वा
तीक्ष्णोष्णरूक्षविशदं व्यवाय्याशुकरं लघु
śophapāṇḍūdaronmādadurnāmādīnkaroti vā
tīkṣṇoṣṇarūkṣaviśadaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu
- 8
विकाषि सूक्ष्मम् अव्यक्तरसं विषमपाकि च
ओजसो विपरीतं तत्तीक्ष्णाद्यैरन्वितं गुणैः
vikāṣi sūkṣmam avyaktarasaṃ viṣamapāki ca
ojaso viparītaṃ tattīkṣṇādyairanvitaṃ guṇaiḥ
- 9
वातपित्तोत्तरं नॄणां सद्यो हरति जीवितम्
विषं हि देहं सम्प्राप्य प्राग्दूषयति शोणितम्
vātapittottaraṃ nṝṇāṃ sadyo harati jīvitam
viṣaṃ hi dehaṃ samprāpya prāgdūṣayati śoṇitam
- 10
कफपित्तानिलांश्चानु समं दोषान्सहाशयान्
ततो हृदयम् आस्थाय देहोच्छेदाय कल्पते
kaphapittānilāṃścānu samaṃ doṣānsahāśayān
tato hṛdayam āsthāya dehocchedāya kalpate
- 11
स्थावरस्योपयुक्तस्य वेगे पूर्वे प्रजायते
जिह्वायाः श्यावता स्तम्भो मूर्छा त्रासः क्लमो वमिः
sthāvarasyopayuktasya vege pūrve prajāyate
jihvāyāḥ śyāvatā stambho mūrchā trāsaḥ klamo vamiḥ
- 12
द्वितीये वेपथुः स्वेदो दाहः कण्ठे च वेदना
विषं चामाशयं प्राप्तं कुरुते हृदि वेदनाम्
dvitīye vepathuḥ svedo dāhaḥ kaṇṭhe ca vedanā
viṣaṃ cāmāśayaṃ prāptaṃ kurute hṛdi vedanām
- 13
तालुशोषस्तृतीये तु शूलं चामाशये भृशम्
दुर्बले हरिते शूने जायेते चास्य लोचने
tāluśoṣastṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam
durbale harite śūne jāyete cāsya locane
- 14
पक्वाशयगते तोदहिध्माकासान्त्रकूजनम्
चतुर्थे जायते वेगे शिरसश्चातिगौरवम्
pakvāśayagate todahidhmākāsāntrakūjanam
caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam
- 15
कफप्रसेको वैवर्ण्यं पर्वभेदश्च पञ्चमे
सर्वदोषप्रकोपश्च पक्वाधाने च वेदना
kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame
sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā
- 16
षष्ठे संज्ञाप्रणाशश्च सुभृशं चातिसार्यते
स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गो भवेन्मृत्युश्च सप्तमे
ṣaṣṭhe saṃjñāpraṇāśaśca subhṛśaṃ cātisāryate
skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgo bhavenmṛtyuśca saptame
- 17
प्रथमे विषवेगे तु वान्तं शीताम्बुसेचिनम्
सर्पिर्मधुभ्यां संयुक्तम् अगदं पाययेद्द्रुतम्
prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāmbusecinam
sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktam agadaṃ pāyayeddrutam
- 18
द्वितीये पूर्ववद्वान्तं विरिक्तं चानुपाययेत्
तृतीये ऽगदपानं तु हितं नस्यं तथाञ्जनम्
dvitīye pūrvavadvāntaṃ viriktaṃ cānupāyayet
tṛtīye 'gadapānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathāñjanam
- 19
चतुर्थे स्नेहसंयुक्तम् अगदं प्रतियोजयेत्
पञ्चमे मधुकक्वाथमाक्षिकाभ्यां युतं हितम्
caturthe snehasaṃyuktam agadaṃ pratiyojayet
pañcame madhukakvāthamākṣikābhyāṃ yutaṃ hitam
- 20
षष्ठे ऽतीसारवत्सिद्धिरवपीडस्तु सप्तमे
मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा सासृग्वा पिशितं क्षिपेत्
ṣaṣṭhe 'tīsāravatsiddhiravapīḍastu saptame
mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet
- 21
कोशातक्यग्निकः पाठा सूर्यवल्ल्यमृताभयाः
शेलुः शिरीषः किणिही हरिद्रे क्षौद्रसाह्वया
kośātakyagnikaḥ pāṭhā sūryavallyamṛtābhayāḥ
śeluḥ śirīṣaḥ kiṇihī haridre kṣaudrasāhvayā
- 22
पुनर्नवे त्रिकटुकं बृहत्यौ शारिवे बला
एषां यवागूं निर्यूहे शीतां सघृतमाक्षिकाम्
punarnave trikaṭukaṃ bṛhatyau śārive balā
eṣāṃ yavāgūṃ niryūhe śītāṃ saghṛtamākṣikām
- 23
युञ्ज्याद्वेगान्तरे सर्वविषघ्नीं कृतकर्मणः
तद्वन्मधूकमधुकपद्मकेसरचन्दनैः
yuñjyādvegāntare sarvaviṣaghnīṃ kṛtakarmaṇaḥ
tadvanmadhūkamadhukapadmakesaracandanaiḥ
- 24
अञ्जनं तगरं कुष्ठं हरितालं मनःशिला
फलिनी त्रिकटु स्पृक्का नागपुष्पं सकेसरम्
añjanaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ haritālaṃ manaḥśilā
phalinī trikaṭu spṛkkā nāgapuṣpaṃ sakesaram
- 25
हरेणुर्मधुकं मांसी रोचना काकमालिका
श्रीवेष्टकं सर्जरसः शताह्वा कुङ्कुमं बला
hareṇurmadhukaṃ māṃsī rocanā kākamālikā
śrīveṣṭakaṃ sarjarasaḥ śatāhvā kuṅkumaṃ balā
- 26
तमालपत्त्रतालीशभूर्जोशीरनिशाद्वयम्
कन्योपवासिनी स्नाता शुक्लवासा मधुद्रुतैः
tamālapattratālīśabhūrjośīraniśādvayam
kanyopavāsinī snātā śuklavāsā madhudrutaiḥ
- 27
द्विजान् अभ्यर्च्य तैः पुष्ये कल्पयेद् अगदोत्तमम्
वैद्यश्चात्र तदा मन्त्रं प्रयतात्मा पठेद् इमम्
dvijān abhyarcya taiḥ puṣye kalpayed agadottamam
vaidyaścātra tadā mantraṃ prayatātmā paṭhed imam
- 28
नमः पुरुषसिंहाय नमो नारायणाय च
यथासौ नाभिजानाति रणे कृष्णपराजयम्
namaḥ puruṣasiṃhāya namo nārāyaṇāya ca
yathāsau nābhijānāti raṇe kṛṣṇaparājayam
- 29
एतेन सत्यवाक्येन अगदो मे प्रसिध्यतु
नमो वैडूर्यमाते हुलु हुलु रक्ष मां सर्वविषेभ्यः
etena satyavākyena agado me prasidhyatu
namo vaiḍūryamāte hulu hulu rakṣa māṃ sarvaviṣebhyaḥ
- 30
गौरि गान्धारि चाण्डालि मातङ्गि स्वाहा
पिष्टे च द्वितीयो मन्त्रः हरिमायि स्वाहा
gauri gāndhāri cāṇḍāli mātaṅgi svāhā
piṣṭe ca dvitīyo mantraḥ harimāyi svāhā

