77 shlokas
- 1
अथातो बालामयप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
त्रिविधः कथितो बालः क्षीरान्नोभयवर्तनः
स्वास्थ्यं ताभ्याम् अदुष्टाभ्यां दुष्टाभ्यां रोगसंभवः
athāto bālāmayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
trividhaḥ kathito bālaḥ kṣīrānnobhayavartanaḥ
svāsthyaṃ tābhyām aduṣṭābhyāṃ duṣṭābhyāṃ rogasaṃbhavaḥ
- 2
यद् अद्भिरेकतां याति न च दोषैरधिष्ठितम्
तद्विशुद्धं पयो वाताद्दुष्टं तु प्लवते ऽम्भसि
yad adbhirekatāṃ yāti na ca doṣairadhiṣṭhitam
tadviśuddhaṃ payo vātādduṣṭaṃ tu plavate 'mbhasi
- 3
कषायं फेनिलं रूक्षं वर्चोमूत्रविबन्धकृत्
पित्ताद् उष्णाम्लकटुकं पीतराज्यप्सु दाहकृत्
kaṣāyaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ varcomūtravibandhakṛt
pittād uṣṇāmlakaṭukaṃ pītarājyapsu dāhakṛt
- 4
कफात्सलवणं सान्द्रं जले मज्जति पिच्छिलम्
संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सांनिपातिकम्
kaphātsalavaṇaṃ sāndraṃ jale majjati picchilam
saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sāṃnipātikam
- 5
यथास्वलिङ्गांस्तद्व्याधीन्जनयत्युपयोजितम्
शिशोस्तीक्ष्णम् अभीक्ष्णं च रोदनाल्लक्षयेद्रुजम्
yathāsvaliṅgāṃstadvyādhīnjanayatyupayojitam
śiśostīkṣṇam abhīkṣṇaṃ ca rodanāllakṣayedrujam
- 6
स यं स्पृशेद्भृशं देशं यत्र च स्पर्शनाक्षमः
तत्र विद्याद्रुजं मूर्ध्नि रुजं चाक्षिनिमीलनात्
sa yaṃ spṛśedbhṛśaṃ deśaṃ yatra ca sparśanākṣamaḥ
tatra vidyādrujaṃ mūrdhni rujaṃ cākṣinimīlanāt
- 7
हृदि जिह्वौष्ठदशनश्वासमुष्टिनिपीडनैः
कोष्ठे विबन्धवमथुस्तनदंशान्त्रकूजनैः
hṛdi jihvauṣṭhadaśanaśvāsamuṣṭinipīḍanaiḥ
koṣṭhe vibandhavamathustanadaṃśāntrakūjanaiḥ
- 8
आध्मानपृष्ठनमनजठरोन्नमनैरपि
वस्तौ गुह्ये च विण्मूत्रसङ्गोत्त्रासदिगीक्षणैः
ādhmānapṛṣṭhanamanajaṭharonnamanairapi
vastau guhye ca viṇmūtrasaṅgottrāsadigīkṣaṇaiḥ
- 9
अथ धात्र्याः क्रियां कुर्याद्यथादोषं यथामयम्
तत्र वातात्मके स्तन्ये दशमूलं त्र्यहं पिबेत्
atha dhātryāḥ kriyāṃ kuryādyathādoṣaṃ yathāmayam
tatra vātātmake stanye daśamūlaṃ tryahaṃ pibet
- 10
अथवाग्निवचापाठाकटुकाकुष्ठदीप्यकम्
सभार्गीदारुसरलवृश्चिकालीकणोषणम्
athavāgnivacāpāṭhākaṭukākuṣṭhadīpyakam
sabhārgīdārusaralavṛścikālīkaṇoṣaṇam
- 11
ततः पिबेद् अन्यतमं वातव्याधिहरं घृतम्
अनु चाच्छसुराम् एवं स्निग्धां मृदु विरेचयेत्
tataḥ pibed anyatamaṃ vātavyādhiharaṃ ghṛtam
anu cācchasurām evaṃ snigdhāṃ mṛdu virecayet
- 12
वस्तिकर्म ततः कुर्यात्स्वेदादींश्चानिलापहान्
रास्नाजमोदासरलदेवदारुरजोऽन्वितम्
vastikarma tataḥ kuryātsvedādīṃścānilāpahān
rāsnājamodāsaraladevadārurajo'nvitam
- 13
बालो लिह्याद्घृतं तैर्वा विपक्वं ससितोपलम्
पित्तदुष्टे ऽमृताभीरुपटोलीनिम्बचन्दनम्
bālo lihyādghṛtaṃ tairvā vipakvaṃ sasitopalam
pittaduṣṭe 'mṛtābhīrupaṭolīnimbacandanam
- 14
धात्री कुमारश्च पिबेत्क्वाथयित्वा सशारिवम्
अथवा त्रिफलामुस्तभूनिम्बकटुरोहिणीः
dhātrī kumāraśca pibetkvāthayitvā saśārivam
athavā triphalāmustabhūnimbakaṭurohiṇīḥ
- 15
शारिवादिं पटोलादिं पद्मकादिं तथा गणम्
घृतान्येभिश्च सिद्धानि पित्तघ्नं च विरेचनम्
śārivādiṃ paṭolādiṃ padmakādiṃ tathā gaṇam
ghṛtānyebhiśca siddhāni pittaghnaṃ ca virecanam
- 16
शीतांश्चाभ्यङ्गलेपादीन्युञ्ज्याच्छ्लेष्मात्मके पुनः
यष्ट्याह्वसैन्धवयुतं कुमारं पाययेद्घृतम्
śītāṃścābhyaṅgalepādīnyuñjyācchleṣmātmake punaḥ
yaṣṭyāhvasaindhavayutaṃ kumāraṃ pāyayedghṛtam
- 17
सिन्धूत्थपिप्पलीमद्वा पिष्टैः क्षौद्रयुतैरथ
राठपुष्पैः स्तनौ लिम्पेच्छिशोश्च दशनच्छदौ
sindhūtthapippalīmadvā piṣṭaiḥ kṣaudrayutairatha
rāṭhapuṣpaiḥ stanau limpecchiśośca daśanacchadau
- 18
सुखम् एवं वमेद्बालः तीक्ष्णैर्धात्रीं तु वामयेत्
अथाचरितसंसर्गी मुस्तादिं क्वथितं पिबेत्
sukham evaṃ vamedbālaḥ tīkṣṇairdhātrīṃ tu vāmayet
athācaritasaṃsargī mustādiṃ kvathitaṃ pibet
- 19
तद्वत्तगरपृथ्वीकासुरदारुकलिङ्गकान्
अथवातिविषामुस्तषड्ग्रन्थापञ्चकोलकम्
tadvattagarapṛthvīkāsuradārukaliṅgakān
athavātiviṣāmustaṣaḍgranthāpañcakolakam
- 20
स्तन्ये त्रिदोषमलिने दुर्गन्ध्यामं जलोपमम्
विबद्धम् अच्छं विच्छिन्नं फेनिलं चोपवेश्यते
stanye tridoṣamaline durgandhyāmaṃ jalopamam
vibaddham acchaṃ vicchinnaṃ phenilaṃ copaveśyate
- 21
शकृन्नानाव्यथावर्णं मूत्रं पीतं सितं घनम्
ज्वरारोचकतृट्छर्दिशुष्कोद्गारविजृम्भिकाः
śakṛnnānāvyathāvarṇaṃ mūtraṃ pītaṃ sitaṃ ghanam
jvarārocakatṛṭchardiśuṣkodgāravijṛmbhikāḥ
- 22
अङ्गभङ्गो ऽङ्गविक्षेपः कूजनं वेपथुर्भ्रमः
घ्राणाक्षिमुखपाकाद्या जायन्ते ऽन्ये ऽपि तं गदम्
aṅgabhaṅgo 'ṅgavikṣepaḥ kūjanaṃ vepathurbhramaḥ
ghrāṇākṣimukhapākādyā jāyante 'nye 'pi taṃ gadam
- 23
क्षीरालसकम् इत्याहुरत्ययं चातिदारुणम्
तत्राशु धात्रीं बालं च वमनेनोपपादयेत्
kṣīrālasakam ityāhuratyayaṃ cātidāruṇam
tatrāśu dhātrīṃ bālaṃ ca vamanenopapādayet
- 24
विहितायां च संसर्ग्यां वचादिं योजयेद्गणम्
निशादिं वाथवा माद्रीपाठातिक्ताघनामयान्
vihitāyāṃ ca saṃsargyāṃ vacādiṃ yojayedgaṇam
niśādiṃ vāthavā mādrīpāṭhātiktāghanāmayān
- 25
पाठाशुण्ठ्यमृतातिक्ततिक्तादेवाह्वशारिवाः
समुस्तमूर्वेन्द्रयवाः स्तन्यदोषहराः परम्
pāṭhāśuṇṭhyamṛtātiktatiktādevāhvaśārivāḥ
samustamūrvendrayavāḥ stanyadoṣaharāḥ param
- 26
अनुबन्धे यथाव्याधि प्रतिकुर्वीत कालवित्
दन्तोद्भेदश्च रोगाणां सर्वेषाम् अपि कारणम्
anubandhe yathāvyādhi pratikurvīta kālavit
dantodbhedaśca rogāṇāṃ sarveṣām api kāraṇam
- 27
विशेषाज्ज्वरविड्भेदकासच्छर्दिशिरोरुजाम्
अभिष्यन्दस्य पोथक्या विसर्पस्य च जायते
viśeṣājjvaraviḍbhedakāsacchardiśirorujām
abhiṣyandasya pothakyā visarpasya ca jāyate
- 28
पृष्ठभङ्गे बिडालानां बर्हिणां च शिखोद्भवे
दन्तोद्भेदे च बालानां न हि किंचिन्न दूयते
pṛṣṭhabhaṅge biḍālānāṃ barhiṇāṃ ca śikhodbhave
dantodbhede ca bālānāṃ na hi kiṃcinna dūyate
- 29
यथादोषं यथारोगं यथोद्रेकं यथाभयम्
विभज्य देशकालादींस्तत्र योज्यं भिषग्जितम्
yathādoṣaṃ yathārogaṃ yathodrekaṃ yathābhayam
vibhajya deśakālādīṃstatra yojyaṃ bhiṣagjitam
- 30
त एव दोषा दूष्याश्च ज्वराद्या व्याधयश्च यत्
अतस्तद् एव भैषज्यं मात्रा त्वस्य कनीयसी
ta eva doṣā dūṣyāśca jvarādyā vyādhayaśca yat
atastad eva bhaiṣajyaṃ mātrā tvasya kanīyasī

