61 shlokas
- 1
अथातो बालग्रहप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
पुरा गुहस्य रक्षार्थं निर्मिताः शूलपाणिना
मनुष्यविग्रहाः पञ्च सप्त स्त्रीविग्रहा ग्रहाः
athāto bālagrahapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
purā guhasya rakṣārthaṃ nirmitāḥ śūlapāṇinā
manuṣyavigrahāḥ pañca sapta strīvigrahā grahāḥ
- 2
स्कन्दो विशाखो मेषाख्यः श्वग्रहः पितृसंज्ञितः
शकुनिः पूतना शीतपूतनादृष्टिपूतना
skando viśākho meṣākhyaḥ śvagrahaḥ pitṛsaṃjñitaḥ
śakuniḥ pūtanā śītapūtanādṛṣṭipūtanā
- 3
मुखमण्डितिका तद्वद्रेवती शुष्करेवती
तेषां ग्रहीष्यतां रूपं प्रततं रोदनं ज्वरः
mukhamaṇḍitikā tadvadrevatī śuṣkarevatī
teṣāṃ grahīṣyatāṃ rūpaṃ pratataṃ rodanaṃ jvaraḥ
- 4
सामान्यं रूपम् उत्त्रासजृम्भाभ्रूक्षेपदीनताः
फेनस्रावोर्ध्वदृष्ट्योष्ठदन्तदंशप्रजागराः
sāmānyaṃ rūpam uttrāsajṛmbhābhrūkṣepadīnatāḥ
phenasrāvordhvadṛṣṭyoṣṭhadantadaṃśaprajāgarāḥ
- 5
रोदनं कूजनं स्तन्यविद्वेषः स्वरवैकृतम्
नखैरकस्मात्परितः स्वधात्र्यङ्गविलेखनम्
rodanaṃ kūjanaṃ stanyavidveṣaḥ svaravaikṛtam
nakhairakasmātparitaḥ svadhātryaṅgavilekhanam
- 6
तत्रैकनयनस्रावी शिरो विक्षिपते मुहुः
हतैकपक्षः स्तब्धाङ्गः सस्वेदो नतकन्धरः
tatraikanayanasrāvī śiro vikṣipate muhuḥ
hataikapakṣaḥ stabdhāṅgaḥ sasvedo natakandharaḥ
- 7
दन्तखादी स्तनद्वेषी त्रस्यन्रोदिति विस्वरम्
वक्रवक्त्रो वमन्लालां भृशम् ऊर्ध्वं निरीक्षते
dantakhādī stanadveṣī trasyanroditi visvaram
vakravaktro vamanlālāṃ bhṛśam ūrdhvaṃ nirīkṣate
- 8
वसासृग्गन्धिरुद्विग्नो बद्धमुष्टिशकृच्छिशुः
चलितैकाक्षिगण्डभ्रूः संरक्तोभयलोचनः
vasāsṛggandhirudvigno baddhamuṣṭiśakṛcchiśuḥ
calitaikākṣigaṇḍabhrūḥ saṃraktobhayalocanaḥ
- 9
स्कन्दार्तस्तेन वैकल्यं मरणं वा भवेद्ध्रुवम्
संज्ञानाशो मुहुः केशलुञ्चनं कन्धरानतिः
skandārtastena vaikalyaṃ maraṇaṃ vā bhaveddhruvam
saṃjñānāśo muhuḥ keśaluñcanaṃ kandharānatiḥ
- 10
विनम्य जृम्भमाणस्य शकृन्मूत्रप्रवर्तनम्
फेनोद्वमनम् ऊर्ध्वेक्षा हस्तभ्रूपादनर्तनम्
vinamya jṛmbhamāṇasya śakṛnmūtrapravartanam
phenodvamanam ūrdhvekṣā hastabhrūpādanartanam
- 11
स्तनस्वजिह्वासंदंशसंरम्भज्वरजागराः
पूयशोणितगन्धश्च स्कन्दापस्मारलक्षणम्
stanasvajihvāsaṃdaṃśasaṃrambhajvarajāgarāḥ
pūyaśoṇitagandhaśca skandāpasmāralakṣaṇam
- 12
आध्मानं पाणिपादस्य स्पन्दनं फेननिर्वमः
तृण्मुष्टिबन्धातीसारस्वरदैन्यविवर्णताः
ādhmānaṃ pāṇipādasya spandanaṃ phenanirvamaḥ
tṛṇmuṣṭibandhātīsārasvaradainyavivarṇatāḥ
- 13
कूजनं स्तननं छर्दिः कासहिध्माप्रजागराः
ओष्ठदंशाङ्गसंकोचस्तम्भबस्ताभगन्धताः
kūjanaṃ stananaṃ chardiḥ kāsahidhmāprajāgarāḥ
oṣṭhadaṃśāṅgasaṃkocastambhabastābhagandhatāḥ
- 14
ऊर्ध्वं निरीक्ष्य हसनं मध्ये विनमनं ज्वरः
मूर्छैकनेत्रशोफश्च नैगमेषग्रहाकृतिः
ūrdhvaṃ nirīkṣya hasanaṃ madhye vinamanaṃ jvaraḥ
mūrchaikanetraśophaśca naigameṣagrahākṛtiḥ
- 15
कम्पो हृषितरोमत्वं स्वेदश्चक्षुर्निमीलनम्
बहिरायामनं जिह्वादंशो ऽन्तःकण्ठकूजनम्
kampo hṛṣitaromatvaṃ svedaścakṣurnimīlanam
bahirāyāmanaṃ jihvādaṃśo 'ntaḥkaṇṭhakūjanam
- 16
धावनं विट्सगन्धत्वं क्रोशनं च श्ववच्छुनि
रोमहर्षो मुहुस्त्रासः सहसा रोदनं ज्वरः
dhāvanaṃ viṭsagandhatvaṃ krośanaṃ ca śvavacchuni
romaharṣo muhustrāsaḥ sahasā rodanaṃ jvaraḥ
- 17
कासातीसारवमथुजृम्भातृट्शवगन्धताः
अङ्गेष्वाक्षेपविक्षेपशोषस्तम्भविवर्णताः
kāsātīsāravamathujṛmbhātṛṭśavagandhatāḥ
aṅgeṣvākṣepavikṣepaśoṣastambhavivarṇatāḥ
- 18
मुष्टिबन्धः स्रुतिश्चाक्ष्णोर्बालस्य स्युः पितृग्रहे
स्रस्ताङ्गत्वम् अतीसारो जिह्वातालुगले व्रणाः
muṣṭibandhaḥ srutiścākṣṇorbālasya syuḥ pitṛgrahe
srastāṅgatvam atīsāro jihvātālugale vraṇāḥ
- 19
स्फोटाः सदाहरुक्पाकाः संधिषु स्युः पुनः पुनः
निश्यह्नि प्रविलीयन्ते पाको वक्त्रे गुदे ऽपि वा
sphoṭāḥ sadāharukpākāḥ saṃdhiṣu syuḥ punaḥ punaḥ
niśyahni pravilīyante pāko vaktre gude 'pi vā
- 20
भयं शकुनिगन्धत्वं ज्वरश्च शकुनिग्रहे
पूतनायां वमिः कम्पस्तन्द्रा रात्रौ प्रजागरः
bhayaṃ śakunigandhatvaṃ jvaraśca śakunigrahe
pūtanāyāṃ vamiḥ kampastandrā rātrau prajāgaraḥ
- 21
हिध्माध्मानं शकृद्भेदः पिपासा मूत्रनिग्रहः
स्रस्तहृष्टाङ्गरोमत्वं काकवत्पूतिगन्धिता
hidhmādhmānaṃ śakṛdbhedaḥ pipāsā mūtranigrahaḥ
srastahṛṣṭāṅgaromatvaṃ kākavatpūtigandhitā
- 22
शीतपूतनया कम्पो रोदनं तिर्यगीक्षणम्
तृष्णान्त्रकूजो ऽतीसारो वसावद्विस्रगन्धता
śītapūtanayā kampo rodanaṃ tiryagīkṣaṇam
tṛṣṇāntrakūjo 'tīsāro vasāvadvisragandhatā
- 23
पार्श्वस्यैकस्य शीतत्वम् उष्णत्वम् अपरस्य च
अन्धपूतनया छर्दिर्ज्वरः कासो ऽल्पनिद्रता
pārśvasyaikasya śītatvam uṣṇatvam aparasya ca
andhapūtanayā chardirjvaraḥ kāso 'lpanidratā
- 24
वर्चसो भेदवैवर्ण्यदौर्गन्ध्यान्यङ्गशोषणम्
दृष्टेः सादातिरुक्कण्डूपोथकीजन्मशूनताः
varcaso bhedavaivarṇyadaurgandhyānyaṅgaśoṣaṇam
dṛṣṭeḥ sādātirukkaṇḍūpothakījanmaśūnatāḥ
- 25
हिध्मोद्वेगस्तनद्वेषवैवर्ण्यस्वरतीक्ष्णताः
वेपथुर्मत्स्यगन्धत्वम् अथवा साम्लगन्धता
hidhmodvegastanadveṣavaivarṇyasvaratīkṣṇatāḥ
vepathurmatsyagandhatvam athavā sāmlagandhatā
- 26
मुखमण्डितया पाणिपादास्यरमणीयता
सिराभिरसिताभाभिराचितोदरता ज्वरः
mukhamaṇḍitayā pāṇipādāsyaramaṇīyatā
sirābhirasitābhābhirācitodaratā jvaraḥ
- 27
अरोचको ऽङ्गग्लपनं गोमूत्रसमगन्धता
रेवत्यां श्यावनीलत्वं कर्णनासाक्षिमर्दनम्
arocako 'ṅgaglapanaṃ gomūtrasamagandhatā
revatyāṃ śyāvanīlatvaṃ karṇanāsākṣimardanam
- 28
कासहिध्माक्षिविक्षेपवक्रवक्त्रत्वरक्तताः
बस्तगन्धो ज्वरः शोषः पुरीषं हरितं द्रवम्
kāsahidhmākṣivikṣepavakravaktratvaraktatāḥ
bastagandho jvaraḥ śoṣaḥ purīṣaṃ haritaṃ dravam
- 29
जायते शुष्करेवत्यां क्रमात्सर्वाङ्गसंक्षयः
केशशातो ऽन्नविद्वेषः स्वरदैन्यं विवर्णता
jāyate śuṣkarevatyāṃ kramātsarvāṅgasaṃkṣayaḥ
keśaśāto 'nnavidveṣaḥ svaradainyaṃ vivarṇatā
- 30
नानावर्णपुरीषत्वम् उदरे ग्रन्थयः सिराः
nānāvarṇapurīṣatvam udare granthayaḥ sirāḥ

