40 shlokas
- 1
अथातो ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापचीनाडीप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
ग्रन्थिष्वामेषु कर्तव्या यथास्वं शोफवत्क्रिया
बृहतीचित्रकव्याघ्रीकणासिद्धेन सर्पिषा
athāto granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
granthiṣvāmeṣu kartavyā yathāsvaṃ śophavatkriyā
bṛhatīcitrakavyāghrīkaṇāsiddhena sarpiṣā
- 2
स्नेहयेच्छुद्धिकामं च तीक्ष्णैः शुद्धस्य लेपनम्
संस्वेद्य बहुशो ग्रन्थिं विमृद्नीयात्पुनः पुनः
snehayecchuddhikāmaṃ ca tīkṣṇaiḥ śuddhasya lepanam
saṃsvedya bahuśo granthiṃ vimṛdnīyātpunaḥ punaḥ
- 3
एष वाते विशेषेण क्रमः पित्तास्रजे पुनः
जलौकसो हिमं सर्वं कफजे वातिको विधिः
eṣa vāte viśeṣeṇa kramaḥ pittāsraje punaḥ
jalaukaso himaṃ sarvaṃ kaphaje vātiko vidhiḥ
- 4
तथाप्यपक्वं छित्त्वैनं स्थिते रक्ते ऽग्निना दहेत्
साध्वशेषं सशेषो हि पुनराप्यायते ध्रुवम्
tathāpyapakvaṃ chittvainaṃ sthite rakte 'gninā dahet
sādhvaśeṣaṃ saśeṣo hi punarāpyāyate dhruvam
- 5
मांसव्रणोद्भवौ ग्रन्थी यापयेद् एवम् एव च
कार्यं मेदोभवे ऽप्येतत्तप्तैः फलादिभिश्च तम्
māṃsavraṇodbhavau granthī yāpayed evam eva ca
kāryaṃ medobhave 'pyetattaptaiḥ phalādibhiśca tam
- 6
प्रमृद्यात्तिलदिग्धेन छन्नं द्विगुणवाससा
शस्त्रेण पाटयित्वा वा दहेन्मेदसि सूद्धृते
pramṛdyāttiladigdhena channaṃ dviguṇavāsasā
śastreṇa pāṭayitvā vā dahenmedasi sūddhṛte
- 7
सिराग्रन्थौ नवे पेयं तैलं साहचरं तथा
उपनाहो ऽनिलहरैर्वस्तिकर्म सिराव्यधः
sirāgranthau nave peyaṃ tailaṃ sāhacaraṃ tathā
upanāho 'nilaharairvastikarma sirāvyadhaḥ
- 8
अर्बुदे ग्रन्थिवत्कुर्यात्यथास्वं सुतरां हितम्
श्लीपदे ऽनिलजे विध्येत्स्निग्धस्विन्नोपनाहिते
arbude granthivatkuryātyathāsvaṃ sutarāṃ hitam
ślīpade 'nilaje vidhyetsnigdhasvinnopanāhite
- 9
सिराम् उपरि गुल्फस्य द्व्यङ्गुले पाययेच्च तम्
मासम् एरण्डजं तैलं गोमूत्रेण समन्वितम्
sirām upari gulphasya dvyaṅgule pāyayecca tam
māsam eraṇḍajaṃ tailaṃ gomūtreṇa samanvitam
- 10
जीर्णे जीर्णान्नम् अश्नीयाच्छुण्ठीशृतपयोऽन्वितम्
त्रैवृतं वा पिबेद् एवम् अशान्तावग्निना दहेत्
jīrṇe jīrṇānnam aśnīyācchuṇṭhīśṛtapayo'nvitam
traivṛtaṃ vā pibed evam aśāntāvagninā dahet
- 11
गुल्फस्याधः सिरामोक्षः पैत्ते सर्वं च पित्तजित्
सिराम् अङ्गुष्ठके विद्ध्वा कफजे शीलयेद्यवान्
gulphasyādhaḥ sirāmokṣaḥ paitte sarvaṃ ca pittajit
sirām aṅguṣṭhake viddhvā kaphaje śīlayedyavān
- 12
सक्षौद्राणि कषायाणि वर्धमानास्तथाभयाः
लिम्पेत्सर्षपवार्ताकीमूलाभ्यां धन्वयाथवा
sakṣaudrāṇi kaṣāyāṇi vardhamānāstathābhayāḥ
limpetsarṣapavārtākīmūlābhyāṃ dhanvayāthavā
- 13
ऊर्ध्वाधःशोधनं पेयम् अपच्यां साधितं घृतम्
दन्तीद्रवन्तीत्रिवृताजालिनीदेवदालिभिः
ūrdhvādhaḥśodhanaṃ peyam apacyāṃ sādhitaṃ ghṛtam
dantīdravantītrivṛtājālinīdevadālibhiḥ
- 14
शीलयेत्कफमेदोघ्नं धूमगण्डूषनावनम्
सिरयापहरेद्रक्तं पिबेन्मूत्रेण तार्क्ष्यजम्
śīlayetkaphamedoghnaṃ dhūmagaṇḍūṣanāvanam
sirayāpaharedraktaṃ pibenmūtreṇa tārkṣyajam
- 15
ग्रन्थीन् अपक्वान् आलिम्पेन्नाकुलीपटुनागरैः
स्विन्नान्लवणपोटल्या कठिनान् अनु मर्दयेत्
granthīn apakvān ālimpennākulīpaṭunāgaraiḥ
svinnānlavaṇapoṭalyā kaṭhinān anu mardayet
- 16
शमीमूलकशिग्रूणां बीजैः सयवसर्षपैः
लेपः पिष्टो ऽम्लतक्रेण ग्रन्थिगण्डविलायनः
śamīmūlakaśigrūṇāṃ bījaiḥ sayavasarṣapaiḥ
lepaḥ piṣṭo 'mlatakreṇa granthigaṇḍavilāyanaḥ
- 17
पाकोन्मुखान्स्रुतास्रस्य पित्तश्लेष्महरैर्जयेत्
अपक्वान् एव वोद्धृत्य क्षाराग्निभ्याम् उपाचरेत्
pākonmukhānsrutāsrasya pittaśleṣmaharairjayet
apakvān eva voddhṛtya kṣārāgnibhyām upācaret
- 18
काकादनीलाङ्गलिकानहिकोत्तुण्डिकीफलैः
जीमूतबीजकर्कोटीविशालाकृतवेधनैः
kākādanīlāṅgalikānahikottuṇḍikīphalaiḥ
jīmūtabījakarkoṭīviśālākṛtavedhanaiḥ
- 19
पाठान्वितैः पलार्धांशैर्विषकर्षयुतैः पचेत्
प्रस्थं करञ्जतैलस्य निर्गुण्डीस्वरसाढके
pāṭhānvitaiḥ palārdhāṃśairviṣakarṣayutaiḥ pacet
prasthaṃ karañjatailasya nirguṇḍīsvarasāḍhake
- 20
अनेन माला गण्डानां चिरजा पूयवाहिनी
सिध्यत्यसाध्यकल्पापि पानाभ्यञ्जननावनैः
anena mālā gaṇḍānāṃ cirajā pūyavāhinī
sidhyatyasādhyakalpāpi pānābhyañjananāvanaiḥ
- 21
तैलं लाङ्गलिकीकन्दकल्कपादं चतुर्गुणे
निर्गुण्डीस्वरसे पक्वं नस्याद्यैरपचीप्रणुत्
tailaṃ lāṅgalikīkandakalkapādaṃ caturguṇe
nirguṇḍīsvarase pakvaṃ nasyādyairapacīpraṇut
- 22
भद्रश्रीदारुमरिचद्विहरिद्रात्रिवृद्घनैः
मनःशिलालनलदविशालाकरवीरकैः
bhadraśrīdārumaricadviharidrātrivṛdghanaiḥ
manaḥśilālanaladaviśālākaravīrakaiḥ
- 23
गोमूत्रपिष्टैः पलिकैर्विषस्यार्धपलेन च
ब्राह्मीरसार्कजक्षीरगोशकृद्रससंयुतम्
gomūtrapiṣṭaiḥ palikairviṣasyārdhapalena ca
brāhmīrasārkajakṣīragośakṛdrasasaṃyutam
- 24
प्रस्थं सर्षपतैलस्य सिद्धम् आशु व्यपोहति
पानाद्यैः शीलितं कुष्ठदुष्टनाडीव्रणापचीः
prasthaṃ sarṣapatailasya siddham āśu vyapohati
pānādyaiḥ śīlitaṃ kuṣṭhaduṣṭanāḍīvraṇāpacīḥ
- 25
वचाहरीतकीलाक्षाकटुरोहिणिचन्दनैः
तैलं प्रसाधितं पीतं समूलाम् अपचीं जयेत्
vacāharītakīlākṣākaṭurohiṇicandanaiḥ
tailaṃ prasādhitaṃ pītaṃ samūlām apacīṃ jayet
- 26
शरपुङ्खोद्भवं मूलं पिष्टं तण्डुलवारिणा
नस्याल्लेपाच्च दुष्टारुरपचीविषजन्तुजित्
śarapuṅkhodbhavaṃ mūlaṃ piṣṭaṃ taṇḍulavāriṇā
nasyāllepācca duṣṭārurapacīviṣajantujit
- 27
मूलैरुत्तमकारण्याः पीलुपर्ण्याः सहाचरात्
सलोध्राभययष्ट्याह्वशताह्वाद्वीपिदारुभिः
mūlairuttamakāraṇyāḥ pīluparṇyāḥ sahācarāt
salodhrābhayayaṣṭyāhvaśatāhvādvīpidārubhiḥ
- 28
तैलं क्षीरसमं सिद्धं नस्ये ऽभ्यङ्गे च पूजितम्
गोऽव्यजाश्वखुरा दग्धाः कटुतैलेन लेपनम्
tailaṃ kṣīrasamaṃ siddhaṃ nasye 'bhyaṅge ca pūjitam
go'vyajāśvakhurā dagdhāḥ kaṭutailena lepanam
- 29
ऐङ्गुदेन तु कृष्णाहिर्वायसो वा स्वयं मृतः
इत्यशान्तौ गदस्यान्यपार्श्वजङ्घासमाश्रितम्
aiṅgudena tu kṛṣṇāhirvāyaso vā svayaṃ mṛtaḥ
ityaśāntau gadasyānyapārśvajaṅghāsamāśritam
- 30
वस्तेरूर्ध्वम् अधस्ताद्वा मेदो हृत्वाग्निना दहेत्
स्थितस्योर्ध्वं पदं मित्वा तन्मानेन च पार्ष्णितः
vasterūrdhvam adhastādvā medo hṛtvāgninā dahet
sthitasyordhvaṃ padaṃ mitvā tanmānena ca pārṣṇitaḥ

