86 shlokas
- 1
अथातः कीटलूतादिविषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
सर्पाणाम् एव विण्मूत्रशुक्राण्डशवकोथजाः
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च युक्ताः कीटाश्चतुर्विधाः
athātaḥ kīṭalūtādiviṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
sarpāṇām eva viṇmūtraśukrāṇḍaśavakothajāḥ
doṣairvyastaiḥ samastaiśca yuktāḥ kīṭāścaturvidhāḥ
- 2
दष्टस्य कीटैर्वायव्यैर्दंशस्तोदरुजोल्बणः
आग्नेयैरल्पसंस्रावो दाहरागविसर्पवान्
daṣṭasya kīṭairvāyavyairdaṃśastodarujolbaṇaḥ
āgneyairalpasaṃsrāvo dāharāgavisarpavān
- 3
पक्वपीलुफलप्रख्यः खर्जूरसदृशो ऽथवा
कफाधिकैर्मन्दरुजः पक्वोदुम्बरसंनिभः
pakvapīluphalaprakhyaḥ kharjūrasadṛśo 'thavā
kaphādhikairmandarujaḥ pakvodumbarasaṃnibhaḥ
- 4
स्रावाढ्यः सर्वलिङ्गस्तु विवर्ज्यः सांनिपातिकैः
वेगाश्च सर्पवच्छोफो वर्धिष्णुर्विस्ररक्तता
srāvāḍhyaḥ sarvaliṅgastu vivarjyaḥ sāṃnipātikaiḥ
vegāśca sarpavacchopho vardhiṣṇurvisraraktatā
- 5
शिरोऽक्षिगौरवं मूर्छा भ्रमः श्वासो ऽतिवेदना
सर्वेषां कर्णिका शोफो ज्वरः कण्डूररोचकः
śiro'kṣigauravaṃ mūrchā bhramaḥ śvāso 'tivedanā
sarveṣāṃ karṇikā śopho jvaraḥ kaṇḍūrarocakaḥ
- 6
वृश्चिकस्य विषं तीक्ष्णम् आदौ दहति वह्निवत्
ऊर्ध्वम् आरोहति क्षिप्रं दंशे पश्चात्तु तिष्ठति
vṛścikasya viṣaṃ tīkṣṇam ādau dahati vahnivat
ūrdhvam ārohati kṣipraṃ daṃśe paścāttu tiṣṭhati
- 7
दंशः सद्यो ऽतिरुक्श्यावस्तुद्यते स्फुटतीव च
ते गवादिशकृत्कोथाद्दिग्धदष्टादिकोथतः
daṃśaḥ sadyo 'tirukśyāvastudyate sphuṭatīva ca
te gavādiśakṛtkothāddigdhadaṣṭādikothataḥ
- 8
सर्पकोथाच्च सम्भूता मन्दमध्यमहाविषाः
मन्दाः पीताः सिताः श्यावा रूक्षाः कर्बुरमेचकाः
sarpakothācca sambhūtā mandamadhyamahāviṣāḥ
mandāḥ pītāḥ sitāḥ śyāvā rūkṣāḥ karburamecakāḥ
- 9
रोमशा बहुपर्वाणो लोहिताः पाण्डुरोदराः
धूम्रोदरास्त्रिपर्वाणो मध्यास्तु कपिलारुणाः
romaśā bahuparvāṇo lohitāḥ pāṇḍurodarāḥ
dhūmrodarāstriparvāṇo madhyāstu kapilāruṇāḥ
- 10
पिशङ्गाः शबराश्चित्राः शोणिताभा महाविषाः
अग्न्याभा द्व्येकपर्वाणो रक्तासितसितोदराः
piśaṅgāḥ śabarāścitrāḥ śoṇitābhā mahāviṣāḥ
agnyābhā dvyekaparvāṇo raktāsitasitodarāḥ
- 11
तैर्दष्टः शूनरसनः स्तब्धगात्रो ज्वरार्दितः
खैर्वमञ्छोणितं कृष्णम् इन्द्रियार्थान् असंविदन्
tairdaṣṭaḥ śūnarasanaḥ stabdhagātro jvarārditaḥ
khairvamañchoṇitaṃ kṛṣṇam indriyārthān asaṃvidan
- 12
स्विद्यन्मूर्छन्विशुष्कास्यो विह्वलो वेदनातुरः
विशीर्यमाणमांसश्च प्रायशो विजहात्यसून्
svidyanmūrchanviśuṣkāsyo vihvalo vedanāturaḥ
viśīryamāṇamāṃsaśca prāyaśo vijahātyasūn
- 13
उच्चिटिङ्गस्तु वक्त्रेण दशत्यभ्यधिकव्यथः
साध्यतो वृश्चिकात्स्तम्भं शेफसो हृष्टरोमताम्
ucciṭiṅgastu vaktreṇa daśatyabhyadhikavyathaḥ
sādhyato vṛścikātstambhaṃ śephaso hṛṣṭaromatām
- 14
करोति सेकम् अङ्गानां दंशः शीताम्बुनेव च
उष्ट्रधूमः स एवोक्तो रात्रिचाराच्च रात्रिकः
karoti sekam aṅgānāṃ daṃśaḥ śītāmbuneva ca
uṣṭradhūmaḥ sa evokto rātricārācca rātrikaḥ
- 15
वातपित्तोत्तराः कीटाः श्लैष्मिकाः कणभोन्दुराः
प्रायो वातोल्बणविषा वृश्चिकाः सोष्ट्रधूमकाः
vātapittottarāḥ kīṭāḥ ślaiṣmikāḥ kaṇabhondurāḥ
prāyo vātolbaṇaviṣā vṛścikāḥ soṣṭradhūmakāḥ
- 16
यस्य यस्यैव दोषस्य लिङ्गाधिक्यं प्रतर्कयेत्
तस्य तस्यौषधैः कुर्याद्विपरीतगुणैः क्रियाम्
yasya yasyaiva doṣasya liṅgādhikyaṃ pratarkayet
tasya tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām
- 17
हृत्पीडोर्ध्वानिलस्तम्भः सिरायामो ऽस्थिपर्वरुक्
घूर्णनोद्वेष्टनं गात्रश्यावता वातिके विषे
hṛtpīḍordhvānilastambhaḥ sirāyāmo 'sthiparvaruk
ghūrṇanodveṣṭanaṃ gātraśyāvatā vātike viṣe
- 18
संज्ञानाशोष्णनिश्वासौ हृद्दाहः कटुकास्यता
मांसावदरणं शोफो रक्तपीतश्च पैत्तिके
saṃjñānāśoṣṇaniśvāsau hṛddāhaḥ kaṭukāsyatā
māṃsāvadaraṇaṃ śopho raktapītaśca paittike
- 19
छर्द्यरोचकहृल्लासप्रसेकोत्क्लेशपीनसैः
सशैत्यमुखमाधुर्यैर्विद्याच्छ्लेष्माधिकं विषम्
chardyarocakahṛllāsaprasekotkleśapīnasaiḥ
saśaityamukhamādhuryairvidyācchleṣmādhikaṃ viṣam
- 20
पिण्याकेन व्रणालेपस्तैलाभ्यङ्गश्च वातिके
स्वेदो नाडीपुलाकाद्यैर्बृंहणश्च विधिर्हितः
piṇyākena vraṇālepastailābhyaṅgaśca vātike
svedo nāḍīpulākādyairbṛṃhaṇaśca vidhirhitaḥ
- 21
पैत्तिकं स्तम्भयेत्सेकैः प्रदेहैश्चातिशीतलैः
लेखनच्छेदनस्वेदवमनैः श्लैष्मिकं जयेत्
paittikaṃ stambhayetsekaiḥ pradehaiścātiśītalaiḥ
lekhanacchedanasvedavamanaiḥ ślaiṣmikaṃ jayet
- 22
कीटानां त्रिप्रकाराणां त्रैविध्येन क्रिया हिता
स्वेदालेपनसेकांस्तु कोष्णान्प्रायो ऽवचारयेत्
kīṭānāṃ triprakārāṇāṃ traividhyena kriyā hitā
svedālepanasekāṃstu koṣṇānprāyo 'vacārayet
- 23
अन्यत्र मूर्छिताद्दंशपाकतः कोथतो ऽथवा
नृकेशाः सर्षपाः पीता गुडो जीर्णश्च धूपनम्
anyatra mūrchitāddaṃśapākataḥ kothato 'thavā
nṛkeśāḥ sarṣapāḥ pītā guḍo jīrṇaśca dhūpanam
- 24
विषदंशस्य सर्वस्य काश्यपः परम् अब्रवीत्
विषघ्नं च विधिं सर्वं कुर्यात्संशोधनानि च
viṣadaṃśasya sarvasya kāśyapaḥ param abravīt
viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ kuryātsaṃśodhanāni ca
- 25
साधयेत्सर्पवद्दष्टान्विषोग्रैः कीटवृश्चिकैः
तण्डुलीयकतुल्यांशां त्रिवृतां सर्पिषा पिबेत्
sādhayetsarpavaddaṣṭānviṣograiḥ kīṭavṛścikaiḥ
taṇḍulīyakatulyāṃśāṃ trivṛtāṃ sarpiṣā pibet
- 26
याति कीटविषैः कम्पं न कैलास इवानिलैः
क्षीरिवृक्षत्वगालेपः शुद्धे कीटविषापहः
yāti kīṭaviṣaiḥ kampaṃ na kailāsa ivānilaiḥ
kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ śuddhe kīṭaviṣāpahaḥ
- 27
मुक्तालेपो वरः शोफतोददाहज्वरप्रणुत्
वचाहिङ्गुविडङ्गानि सैन्धवं गजपिप्पली
muktālepo varaḥ śophatodadāhajvarapraṇut
vacāhiṅguviḍaṅgāni saindhavaṃ gajapippalī
- 28
पाठा प्रतिविषा व्योषं काश्यपेन विनिर्मितम्
दशाङ्गम् अगदं पीत्वा सर्वकीटविषं जयेत्
pāṭhā prativiṣā vyoṣaṃ kāśyapena vinirmitam
daśāṅgam agadaṃ pītvā sarvakīṭaviṣaṃ jayet
- 29
सद्यो वृश्चिकजं दंशं चक्रतैलेन सेचयेत्
विदारिगन्धासिद्धेन कवोष्णेनेतरेण वा
sadyo vṛścikajaṃ daṃśaṃ cakratailena secayet
vidārigandhāsiddhena kavoṣṇenetareṇa vā
- 30
लवणोत्तमयुक्तेन सर्पिषा वा पुनः पुनः
सिञ्चेत्कोष्णारनालेन सक्षीरलवणेन वा
lavaṇottamayuktena sarpiṣā vā punaḥ punaḥ
siñcetkoṣṇāranālena sakṣīralavaṇena vā

