31 shlokas
- 1
अथातो ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापचीनाडीविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
कफप्रधानाः कुर्वन्ति मेदोमांसास्रगा मलाः
वृत्तोन्नतं यं श्वयथुं स ग्रन्थिर्ग्रथनात्स्मृतः
athāto granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
kaphapradhānāḥ kurvanti medomāṃsāsragā malāḥ
vṛttonnataṃ yaṃ śvayathuṃ sa granthirgrathanātsmṛtaḥ
- 2
दोषास्रमांसमेदोऽस्थिसिराव्रणभवा नव
ते तत्र वाताद् आयामतोदभेदान्वितो ऽसितः
doṣāsramāṃsamedo'sthisirāvraṇabhavā nava
te tatra vātād āyāmatodabhedānvito 'sitaḥ
- 3
स्थानात्स्थानान्तरगतिरकस्माद्धानिवृद्धिमान्
मृदुर्वस्तिरिवानद्धो विभिन्नो ऽच्छं स्रवत्यसृक्
sthānātsthānāntaragatirakasmāddhānivṛddhimān
mṛdurvastirivānaddho vibhinno 'cchaṃ sravatyasṛk
- 4
पित्तात्सदाहः पीताभो रक्तो वा पच्यते द्रुतम्
भिन्नो ऽस्रम् उष्णं स्रवति श्लेष्मणा नीरुजो घनः
pittātsadāhaḥ pītābho rakto vā pacyate drutam
bhinno 'sram uṣṇaṃ sravati śleṣmaṇā nīrujo ghanaḥ
- 5
शीतः सवर्णः कण्डूमान्पक्वः पूयं स्रवेद्घनम्
दोषैर्दुष्टे ऽसृजि ग्रन्थिर्भवेन्मूर्छत्सु जन्तुषु
śītaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmānpakvaḥ pūyaṃ sravedghanam
doṣairduṣṭe 'sṛji granthirbhavenmūrchatsu jantuṣu
- 6
सिरामांसं च संश्रित्य सस्वापः पित्तलक्षणः
मांसलैर्दूषितं मांसम् आहारैर्ग्रन्थिम् आवहेत्
sirāmāṃsaṃ ca saṃśritya sasvāpaḥ pittalakṣaṇaḥ
māṃsalairdūṣitaṃ māṃsam āhārairgranthim āvahet
- 7
स्निग्धं महान्तं कठिनं सिरानद्धं कफाकृतिम्
प्रवृद्धं मेदुरैर्मेदो नीतं मांसे ऽथवा त्वचि
snigdhaṃ mahāntaṃ kaṭhinaṃ sirānaddhaṃ kaphākṛtim
pravṛddhaṃ medurairmedo nītaṃ māṃse 'thavā tvaci
- 8
वायुना कुरुते ग्रन्थिं भृशं स्निग्धं मृदुं चलम्
श्लेष्मतुल्याकृतिं देहक्षयवृद्धिक्षयोदयम्
vāyunā kurute granthiṃ bhṛśaṃ snigdhaṃ mṛduṃ calam
śleṣmatulyākṛtiṃ dehakṣayavṛddhikṣayodayam
- 9
स विभिन्नो घनं मेदस्ताम्रासितसितं स्रवेत्
अस्थिभङ्गाभिघाताभ्याम् उन्नतावनतं तु यत्
sa vibhinno ghanaṃ medastāmrāsitasitaṃ sravet
asthibhaṅgābhighātābhyām unnatāvanataṃ tu yat
- 10
सो ऽस्थिग्रन्थिः पदातेस्तु सहसाम्भोऽवगाहनात्
व्यायामाद्वा प्रतान्तस्य सिराजालं सशोणितम्
so 'sthigranthiḥ padātestu sahasāmbho'vagāhanāt
vyāyāmādvā pratāntasya sirājālaṃ saśoṇitam
- 11
वायुः संपीड्य संकोच्य वक्रीकृत्य विशोष्य च
निःस्फुरं नीरुजं ग्रन्थिं कुरुते स सिराह्वयः
vāyuḥ saṃpīḍya saṃkocya vakrīkṛtya viśoṣya ca
niḥsphuraṃ nīrujaṃ granthiṃ kurute sa sirāhvayaḥ
- 12
अरूढे रूढमात्रे वा व्रणे सर्वरसाशिनः
सार्द्रे वा बन्धरहिते गात्रे ऽश्माभिहते ऽथवा
arūḍhe rūḍhamātre vā vraṇe sarvarasāśinaḥ
sārdre vā bandharahite gātre 'śmābhihate 'thavā
- 13
वातो ऽस्रम् अस्रुतं दुष्टं संशोष्य ग्रथितं व्रणम्
कुर्यात्सदाहः कण्डूमान्व्रणग्रन्थिरयं स्मृतः
vāto 'sram asrutaṃ duṣṭaṃ saṃśoṣya grathitaṃ vraṇam
kuryātsadāhaḥ kaṇḍūmānvraṇagranthirayaṃ smṛtaḥ
- 14
साध्या दोषास्रमेदोजा न तु स्थूलखराश्चलाः
मर्मकण्ठोदरस्थाश्च महत्तु ग्रन्थितो ऽर्बुदम्
sādhyā doṣāsramedojā na tu sthūlakharāścalāḥ
marmakaṇṭhodarasthāśca mahattu granthito 'rbudam
- 15
तल्लक्षणं च मेदोऽन्तैः षोढा दोषादिभिस्तु तत्
प्रायो मेदःकफाढ्यत्वात्स्थिरत्वाच्च न पच्यते
tallakṣaṇaṃ ca medo'ntaiḥ ṣoḍhā doṣādibhistu tat
prāyo medaḥkaphāḍhyatvātsthiratvācca na pacyate
- 16
सिरास्थं शोणितं दोषः संकोच्यान्तः प्रपीड्य च
पाचयेत तद् आनद्धं सास्रावं मांसपिण्डितम्
sirāsthaṃ śoṇitaṃ doṣaḥ saṃkocyāntaḥ prapīḍya ca
pācayeta tad ānaddhaṃ sāsrāvaṃ māṃsapiṇḍitam
- 17
मांसाङ्कुरैश्चितं याति वृद्धिं चाशु स्रवेत्ततः
अजस्रं दुष्टरुधिरं भूरि तच्छोणितार्बुदम्
māṃsāṅkuraiścitaṃ yāti vṛddhiṃ cāśu sravettataḥ
ajasraṃ duṣṭarudhiraṃ bhūri tacchoṇitārbudam
- 18
तेष्वसृङ्मांसजे वर्ज्ये चत्वार्यन्यानि साधयेत्
प्रस्थिता वङ्क्षणोर्वादिम् अधःकायं कफोल्बणाः
teṣvasṛṅmāṃsaje varjye catvāryanyāni sādhayet
prasthitā vaṅkṣaṇorvādim adhaḥkāyaṃ kapholbaṇāḥ
- 19
दोषा मांसास्रगाः पादौ कालेनाश्रित्य कुर्वते
शनैः शनैर्घनं शोफं श्लीपदं तत्प्रचक्षते
doṣā māṃsāsragāḥ pādau kālenāśritya kurvate
śanaiḥ śanairghanaṃ śophaṃ ślīpadaṃ tatpracakṣate
- 20
परिपोटयुतं कृष्णम् अनिमित्तरुजं खरम्
रूक्षं च वातात्पित्तात्तु पीतं दाहज्वरान्वितम्
paripoṭayutaṃ kṛṣṇam animittarujaṃ kharam
rūkṣaṃ ca vātātpittāttu pītaṃ dāhajvarānvitam
- 21
कफाद्गुरु स्निग्धम् अरुक्चितं मांसाङ्कुरैर्बृहत्
तत्त्यजेद्वत्सरातीतं सुमहत्सुपरिस्रुति
kaphādguru snigdham arukcitaṃ māṃsāṅkurairbṛhat
tattyajedvatsarātītaṃ sumahatsuparisruti
- 22
पाणिनासौष्ठकर्णेषु वदन्त्येके तु पादवत्
श्लीपदं जायते तच्च देशे ऽनूपे भृशं भृशम्
pāṇināsauṣṭhakarṇeṣu vadantyeke tu pādavat
ślīpadaṃ jāyate tacca deśe 'nūpe bhṛśaṃ bhṛśam
- 23
मेदस्थाः कण्ठमन्याक्षकक्षावङ्क्षणगा मलाः
सवर्णान्कठिनान्स्निग्धान्वार्ताकामलकाकृतीन्
medasthāḥ kaṇṭhamanyākṣakakṣāvaṅkṣaṇagā malāḥ
savarṇānkaṭhinānsnigdhānvārtākāmalakākṛtīn
- 24
अवगाढान्बहून्गण्डांश्चिरपाकांश्च कुर्वते
पच्यन्ते ऽल्परुजस्ते ऽन्ये स्रवन्त्यन्ये ऽतिकण्डुराः
avagāḍhānbahūngaṇḍāṃścirapākāṃśca kurvate
pacyante 'lparujaste 'nye sravantyanye 'tikaṇḍurāḥ
- 25
नश्यन्त्यन्ये भवन्त्यन्ये दीर्घकालानुबन्धिनः
गण्डमालापची चेयं दूर्वेव क्षयवृद्धिभाक्
naśyantyanye bhavantyanye dīrghakālānubandhinaḥ
gaṇḍamālāpacī ceyaṃ dūrveva kṣayavṛddhibhāk
- 26
तां त्यजेत्सज्वरच्छर्दिपार्श्वरुक्कासपीनसाम्
अभेदात्पक्वशोफस्य व्रणे चापथ्यसेविनः
tāṃ tyajetsajvaracchardipārśvarukkāsapīnasām
abhedātpakvaśophasya vraṇe cāpathyasevinaḥ
- 27
अनुप्रविश्य मांसादीन्दूरं पूयो ऽभिधावति
गतिः सा दूरगमनान्नाडी नाडीव संस्रुतेः
anupraviśya māṃsādīndūraṃ pūyo 'bhidhāvati
gatiḥ sā dūragamanānnāḍī nāḍīva saṃsruteḥ
- 28
नाड्येकानृजुरन्येषां सैवानेकगतिर्गतिः
सा दोषैः पृथग् एकस्थैः शल्यहेतुश्च पञ्चमी
nāḍyekānṛjuranyeṣāṃ saivānekagatirgatiḥ
sā doṣaiḥ pṛthag ekasthaiḥ śalyahetuśca pañcamī
- 29
वातात्सरुक्सूक्ष्ममुखी विवर्णा फेनिलोद्वमा
स्रवत्यभ्यधिकं रात्रौ पित्तात्तृड्ज्वरदाहकृत्
vātātsaruksūkṣmamukhī vivarṇā phenilodvamā
sravatyabhyadhikaṃ rātrau pittāttṛḍjvaradāhakṛt
- 30
पीतोष्णपूतिपूयस्रुद्दिवा चाति निषिञ्चति
घनपिच्छिलसंस्रावा कण्डूला कठिना कफात्
pītoṣṇapūtipūyasruddivā cāti niṣiñcati
ghanapicchilasaṃsrāvā kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt

