67 shlokas
- 1
अथातः सर्वाक्षिरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
प्राग्रूप एव स्यन्देषु तीक्ष्णं गण्डूषनावनम्
कारयेद् उपवासं च कोपाद् अन्यत्र वातजात्
athātaḥ sarvākṣirogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
prāgrūpa eva syandeṣu tīkṣṇaṃ gaṇḍūṣanāvanam
kārayed upavāsaṃ ca kopād anyatra vātajāt
- 2
दाहोपदेहरागाश्रुशोफशान्त्यै बिडालकम्
कुर्यात्सर्वत्र पत्त्रैलामरिचस्वर्णगैरिकैः
dāhopadeharāgāśruśophaśāntyai biḍālakam
kuryātsarvatra pattrailāmaricasvarṇagairikaiḥ
- 3
सरसाञ्जनयष्ट्याह्वनतचन्दनसैन्धवैः
सैन्धवं नागरं तार्क्ष्यं भृष्टं मण्डेन सर्पिषः
sarasāñjanayaṣṭyāhvanatacandanasaindhavaiḥ
saindhavaṃ nāgaraṃ tārkṣyaṃ bhṛṣṭaṃ maṇḍena sarpiṣaḥ
- 4
वातजे घृतभृष्टं वा योज्यं शबरदेशजम्
मांसीपद्मककालीययष्ट्याह्वैः पित्तरक्तयोः
vātaje ghṛtabhṛṣṭaṃ vā yojyaṃ śabaradeśajam
māṃsīpadmakakālīyayaṣṭyāhvaiḥ pittaraktayoḥ
- 5
मनोह्वाफलिनीक्षौद्रैः कफे सर्वैस्तु सर्वजे
सितमरिचभागम् एकं चतुर्मनोह्वं द्विरष्टशाबरकम्
संचूर्ण्य वस्त्रबद्धं प्रकुपितमात्रे ऽवगुण्ठनं नेत्रे
manohvāphalinīkṣaudraiḥ kaphe sarvaistu sarvaje
sitamaricabhāgam ekaṃ caturmanohvaṃ dviraṣṭaśābarakam
saṃcūrṇya vastrabaddhaṃ prakupitamātre 'vaguṇṭhanaṃ netre
- 6
आरण्याश्छगणरसे पटाव् अबद्धाः सुस्विन्ना नखवितुषीकृताः कुलत्थाः
तच्चूर्णं सकृद् अवचूर्णनान्निशीथे नेत्राणां विधमति सद्य एव कोपम्
āraṇyāśchagaṇarase paṭāv abaddhāḥ susvinnā nakhavituṣīkṛtāḥ kulatthāḥ
taccūrṇaṃ sakṛd avacūrṇanānniśīthe netrāṇāṃ vidhamati sadya eva kopam
- 7
घोषाभयातुत्थकयष्टिलोध्रैर्मूती सुसूक्ष्मैः श्लथवस्त्रबद्धैः
ताम्रस्थधान्याम्लनिमग्नमूर्तिरर्तिं जयत्यक्षिणि नैकरूपाम्
ghoṣābhayātutthakayaṣṭilodhrairmūtī susūkṣmaiḥ ślathavastrabaddhaiḥ
tāmrasthadhānyāmlanimagnamūrtirartiṃ jayatyakṣiṇi naikarūpām
- 8
षोडशभिः सलिलपलैः पलं तथैकं कटङ्कटेर्याः सिद्धम्
सेको ऽष्टभागशिष्टः क्षौद्रयुतः सर्वदोषकुपिते नेत्रे
ṣoḍaśabhiḥ salilapalaiḥ palaṃ tathaikaṃ kaṭaṅkaṭeryāḥ siddham
seko 'ṣṭabhāgaśiṣṭaḥ kṣaudrayutaḥ sarvadoṣakupite netre
- 9
वातपित्तकफसंनिपातजां नेत्रयोर्बहुविधाम् अपि व्यथाम्
शीघ्रम् एव जयति प्रयोजितः शिग्रुपल्लवरसः समाक्षिकः
vātapittakaphasaṃnipātajāṃ netrayorbahuvidhām api vyathām
śīghram eva jayati prayojitaḥ śigrupallavarasaḥ samākṣikaḥ
- 10
तरुणम् उरुबूकपत्त्रं मूलं च विभिद्य सिद्धम् आजे क्षीरे
वाताभिष्यन्दरुजं सद्यो विनिहन्ति सक्तुपिण्डिका चोष्णा
taruṇam urubūkapattraṃ mūlaṃ ca vibhidya siddham āje kṣīre
vātābhiṣyandarujaṃ sadyo vinihanti saktupiṇḍikā coṣṇā
- 11
आश्च्योतनं मारुतजे क्वाथो बिल्वादिभिर्हितः
कोष्णः सहैरण्डजटाबृहतीमधुशिग्रुभिः
āścyotanaṃ mārutaje kvātho bilvādibhirhitaḥ
koṣṇaḥ sahairaṇḍajaṭābṛhatīmadhuśigrubhiḥ
- 12
ह्रीवेरवक्रशार्ङ्गष्टोदुम्बरत्वक्षु साधितम्
साम्भसा पयसाजेन शूलाश्च्योतनम् उत्तमम्
hrīveravakraśārṅgaṣṭodumbaratvakṣu sādhitam
sāmbhasā payasājena śūlāścyotanam uttamam
- 13
मञ्जिष्ठारजनीलाक्षाद्राक्षर्द्धिमधुकोत्पलैः
क्वाथः सशर्करः शीतः सेचनं रक्तपित्तजित्
mañjiṣṭhārajanīlākṣādrākṣarddhimadhukotpalaiḥ
kvāthaḥ saśarkaraḥ śītaḥ secanaṃ raktapittajit
- 14
कसेरुयष्ट्याह्वरजस्तान्तवे शिथिलं स्थितम्
अप्सु दिव्यासु निहितं हितं स्यन्दे ऽस्रपित्तजे
kaseruyaṣṭyāhvarajastāntave śithilaṃ sthitam
apsu divyāsu nihitaṃ hitaṃ syande 'srapittaje
- 15
पुण्ड्रयष्टीनिशामूती प्लुता स्तन्ये सशर्करे
छागदुग्धे ऽथवा दाहरुग्रागाश्रुनिवर्तनी
puṇḍrayaṣṭīniśāmūtī plutā stanye saśarkare
chāgadugdhe 'thavā dāharugrāgāśrunivartanī
- 16
श्वेतलोध्रं समधुकं घृतभृष्टं सुचूर्णितम्
वस्त्रस्थं स्तन्यमृदितं पित्तरक्ताभिघातजित्
śvetalodhraṃ samadhukaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sucūrṇitam
vastrasthaṃ stanyamṛditaṃ pittaraktābhighātajit
- 17
नागरत्रिफलानिम्बवासालोध्ररसः कफे
कोष्णम् आश्च्योतनं मिश्रैर्भेषजैः सांनिपातिके
nāgaratriphalānimbavāsālodhrarasaḥ kaphe
koṣṇam āścyotanaṃ miśrairbheṣajaiḥ sāṃnipātike
- 18
सर्पिः पुराणं पवने पित्ते शर्करयान्वितम्
व्योषसिद्धं कफे पीत्वा यवक्षारावचूर्णितम्
sarpiḥ purāṇaṃ pavane pitte śarkarayānvitam
vyoṣasiddhaṃ kaphe pītvā yavakṣārāvacūrṇitam
- 19
स्रावयेद्रुधिरं भूयस्ततः स्निग्धं विरेचयेत्
आनूपवेसवारेण शिरोवदनलेपनम्
srāvayedrudhiraṃ bhūyastataḥ snigdhaṃ virecayet
ānūpavesavāreṇa śirovadanalepanam
- 20
उष्णेन शूले दाहे तु पयःसर्पिर्युतैर्हिमैः
तिमिरप्रतिषेधं च वीक्ष्य युञ्ज्याद्यथायथम्
uṣṇena śūle dāhe tu payaḥsarpiryutairhimaiḥ
timirapratiṣedhaṃ ca vīkṣya yuñjyādyathāyatham
- 21
अयम् एव विधिः सर्वो मन्थादिष्वपि शस्यते
अशान्तौ सर्वथा मन्थे भ्रुवोरुपरि दाहयेत्
ayam eva vidhiḥ sarvo manthādiṣvapi śasyate
aśāntau sarvathā manthe bhruvorupari dāhayet
- 22
रूप्यं रूक्षेण गोदध्ना लिम्पेन्नीलत्वम् आगते
शुष्के तु मस्तुना वर्तिर्वाताक्ष्यामयनाशिनी
rūpyaṃ rūkṣeṇa godadhnā limpennīlatvam āgate
śuṣke tu mastunā vartirvātākṣyāmayanāśinī
- 23
सुमनःकोरकाः शङ्खस्त्रिफला मधुकं बला
पित्तरक्तापहा वर्तिः पिष्टा दिव्येन वारिणा
sumanaḥkorakāḥ śaṅkhastriphalā madhukaṃ balā
pittaraktāpahā vartiḥ piṣṭā divyena vāriṇā
- 24
सैन्धवं त्रिफला व्योषं शङ्खनाभिः समुद्रजः
फेन ऐलेयकं सर्जो वर्तिः श्लेष्माक्षिरोगनुत्
saindhavaṃ triphalā vyoṣaṃ śaṅkhanābhiḥ samudrajaḥ
phena aileyakaṃ sarjo vartiḥ śleṣmākṣiroganut
- 25
प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वं दार्वी चाष्टपलं पचेत्
जलद्रोणे रसे पूते पुनः पक्वे घने क्षिपेत्
prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭyāhvaṃ dārvī cāṣṭapalaṃ pacet
jaladroṇe rase pūte punaḥ pakve ghane kṣipet
- 26
पुष्पाञ्जनाद्दशपलं कर्षं च मरिचात्ततः
कृतश्चूर्णो ऽथवा वर्तिः सर्वाभिष्यन्दसंभवान्
puṣpāñjanāddaśapalaṃ karṣaṃ ca maricāttataḥ
kṛtaścūrṇo 'thavā vartiḥ sarvābhiṣyandasaṃbhavān
- 27
हन्ति रागरुजाघर्षान्सद्यो दृष्टिं प्रसादयेत्
अयं पाशुपतो योगो रहस्यं भिषजां परम्
hanti rāgarujāgharṣānsadyo dṛṣṭiṃ prasādayet
ayaṃ pāśupato yogo rahasyaṃ bhiṣajāṃ param
- 28
शुष्काक्षिपाके हविषः पानम् अक्ष्णोश्च तर्पणम्
घृतेन जीवनीयेन नस्यं तैलेन वाणुना
śuṣkākṣipāke haviṣaḥ pānam akṣṇośca tarpaṇam
ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena vāṇunā
- 29
परिषेको हितश्चात्र पयः कोष्णं ससैन्धवम्
सर्पिर्युक्तं स्तन्यपिष्टम् अञ्जनं च महौषधम्
pariṣeko hitaścātra payaḥ koṣṇaṃ sasaindhavam
sarpiryuktaṃ stanyapiṣṭam añjanaṃ ca mahauṣadham
- 30
वसा वानूपसत्त्वोत्था किंचित्सैन्धवनागरा
घृताक्तान्दर्पणे घृष्टान्केशान्मल्लकसंपुटे
vasā vānūpasattvotthā kiṃcitsaindhavanāgarā
ghṛtāktāndarpaṇe ghṛṣṭānkeśānmallakasaṃpuṭe

