67 shlokas
- 1
अथातो व्रणप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
व्रणो द्विधा निजागन्तुदुष्टशुद्धविभेदतः
निजो दोषैः शरीरोत्थैरागन्तुर्बाह्यहेतुजः
athāto vraṇapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
vraṇo dvidhā nijāgantuduṣṭaśuddhavibhedataḥ
nijo doṣaiḥ śarīrotthairāganturbāhyahetujaḥ
- 2
दोषैरधिष्ठितो दुष्टः शुद्धस्तैर् अनधिष्ठितः
संवृतत्वं विवृतता काठिन्यं मृदुताति वा
doṣairadhiṣṭhito duṣṭaḥ śuddhastair anadhiṣṭhitaḥ
saṃvṛtatvaṃ vivṛtatā kāṭhinyaṃ mṛdutāti vā
- 3
अत्युत्सन्नावसन्नत्वम् अत्यौष्ण्यम् अतिशीतता
रक्तत्वं पाण्डुता कार्ष्ण्यं पूतिपूयपरिस्रुतिः
atyutsannāvasannatvam atyauṣṇyam atiśītatā
raktatvaṃ pāṇḍutā kārṣṇyaṃ pūtipūyaparisrutiḥ
- 4
पूतिमांससिरास्नायुच्छन्नतोत्सङ्गितातिरुक्
संरम्भदाहश्वयथुकण्ड्वादिभिरुपद्रुतः
pūtimāṃsasirāsnāyucchannatotsaṅgitātiruk
saṃrambhadāhaśvayathukaṇḍvādibhirupadrutaḥ
- 5
दीर्घकालानुबन्धश्च विद्याद्दुष्टव्रणाकृतिम्
स पञ्चदशधा दोषैः सरक्तैस्तत्र मारुतात्
dīrghakālānubandhaśca vidyādduṣṭavraṇākṛtim
sa pañcadaśadhā doṣaiḥ saraktaistatra mārutāt
- 6
श्यावः कृष्णो ऽरुणो भस्मकपोतास्थिनिभो ऽपि वा
मस्तुमांसपुलाकाम्बुतुल्यतन्वल्पसंस्रुतिः
śyāvaḥ kṛṣṇo 'ruṇo bhasmakapotāsthinibho 'pi vā
mastumāṃsapulākāmbutulyatanvalpasaṃsrutiḥ
- 7
निर्मांसस्तोदभेदाढ्यो रूक्षश्चटचटायते
पित्तेन क्षिप्रजः पीतो नीलः कपिलपिङ्गलः
nirmāṃsastodabhedāḍhyo rūkṣaścaṭacaṭāyate
pittena kṣiprajaḥ pīto nīlaḥ kapilapiṅgalaḥ
- 8
मूत्रकिंशुकभस्माम्बुतैलाभोष्णबहुस्रुतिः
क्षारोक्षितक्षतसमव्यथो रागोष्मपाकवान्
mūtrakiṃśukabhasmāmbutailābhoṣṇabahusrutiḥ
kṣārokṣitakṣatasamavyatho rāgoṣmapākavān
- 9
कफेन पाण्डुः कण्डूमान्बहुश्वेतघनस्रुतिः
स्थूलौष्ठः कठिनः स्नायुसिराजालततो ऽल्परुक्
kaphena pāṇḍuḥ kaṇḍūmānbahuśvetaghanasrutiḥ
sthūlauṣṭhaḥ kaṭhinaḥ snāyusirājālatato 'lparuk
- 10
प्रवालरक्तो रक्तेन सरक्तं पूयम् उद्गिरेत्
वाजिस्थानसमो गन्धे युक्तो लिङ्गैश्च पैत्तिकैः
pravālarakto raktena saraktaṃ pūyam udgiret
vājisthānasamo gandhe yukto liṅgaiśca paittikaiḥ
- 11
द्वाभ्यां त्रिभिश्च सर्वैश्च विद्याल्लक्षणसंकरात्
जिह्वाप्रभो मृदुः श्लक्ष्णः श्यावौष्ठपिटिकः समः
dvābhyāṃ tribhiśca sarvaiśca vidyāllakṣaṇasaṃkarāt
jihvāprabho mṛduḥ ślakṣṇaḥ śyāvauṣṭhapiṭikaḥ samaḥ
- 12
किंचिदुन्नतमध्यो वा व्रणः शुद्धो ऽनुपद्रवः
त्वगामिषसिरास्नायुसंध्यस्थीनि व्रणाशयाः
kiṃcidunnatamadhyo vā vraṇaḥ śuddho 'nupadravaḥ
tvagāmiṣasirāsnāyusaṃdhyasthīni vraṇāśayāḥ
- 13
कोष्ठो मर्म च तान्यष्टौ दुःसाध्यान्युत्तरोत्तरम्
सुसाध्यः सत्त्वमांसाग्निवयोबलवति व्रणः
koṣṭho marma ca tānyaṣṭau duḥsādhyānyuttarottaram
susādhyaḥ sattvamāṃsāgnivayobalavati vraṇaḥ
- 14
वृत्तो दीर्घस्त्रिपुटकश्चतुरश्राकृतिश्च यः
तथा स्फिक्पायुमेढ्रौष्ठपृष्ठान्तर्वक्त्रगण्डगः
vṛtto dīrghastripuṭakaścaturaśrākṛtiśca yaḥ
tathā sphikpāyumeḍhrauṣṭhapṛṣṭhāntarvaktragaṇḍagaḥ
- 15
कृच्छ्रसाध्यो ऽक्षिदशननासिकापाङ्गनाभिषु
सेवनीजठरश्रोत्रपार्श्वकक्षास्तनेषु च
kṛcchrasādhyo 'kṣidaśananāsikāpāṅganābhiṣu
sevanījaṭharaśrotrapārśvakakṣāstaneṣu ca
- 16
फेनपूयानिलवहः शल्यवान् ऊर्ध्वनिर्वमी
भगन्दरो ऽन्तर्वदनस्तथा कट्यस्थिसंश्रितः
phenapūyānilavahaḥ śalyavān ūrdhvanirvamī
bhagandaro 'ntarvadanastathā kaṭyasthisaṃśritaḥ
- 17
कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनां
व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां च स्युर्व्रणे व्रणाः
kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehināṃ
vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ ca syurvraṇe vraṇāḥ
- 18
नैव सिध्यन्ति वीसर्पज्वरातीसारकासिनाम्
पिपासूनाम् अनिद्राणां श्वासिनाम् अविपाकिनाम्
naiva sidhyanti vīsarpajvarātīsārakāsinām
pipāsūnām anidrāṇāṃ śvāsinām avipākinām
- 19
भिन्ने शिरःकपाले वा मस्तुलुङ्गस्य दर्शने
स्नायुक्लेदात्सिराछेदाद्गाम्भीर्यात्कृमिभक्षणात्
bhinne śiraḥkapāle vā mastuluṅgasya darśane
snāyukledātsirāchedādgāmbhīryātkṛmibhakṣaṇāt
- 20
अस्थिभेदात्सशल्यत्वात्सविषत्वाद् अतर्कितात्
मिथ्याबन्धाद् अतिस्नेहाद्रौक्ष्याद्रोमादिघट्टनात्
asthibhedātsaśalyatvātsaviṣatvād atarkitāt
mithyābandhād atisnehādraukṣyādromādighaṭṭanāt
- 21
क्षोभाद् अशुद्धकोष्ठत्वात्सौहित्याद् अतिकर्शनात्
मद्यपानाद्दिवास्वप्नाद्व्यवायाद्रात्रिजागरात्
kṣobhād aśuddhakoṣṭhatvātsauhityād atikarśanāt
madyapānāddivāsvapnādvyavāyādrātrijāgarāt
- 22
व्रणो मिथ्योपचाराच्च नैव साध्यो ऽपि सिध्यति
कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः
vraṇo mithyopacārācca naiva sādhyo 'pi sidhyati
kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ
- 23
स्थिराश्चिपिटिकावन्तो रोहतीति तम् आदिशेत्
अथात्र शोफावस्थायां यथासन्नं विशोधनम्
sthirāścipiṭikāvanto rohatīti tam ādiśet
athātra śophāvasthāyāṃ yathāsannaṃ viśodhanam
- 24
योज्यं शोफो हि शुद्धानां व्रणश्चाशु प्रशाम्यति
कुर्याच्छीतोपचारं च शोफावस्थस्य संततम्
yojyaṃ śopho hi śuddhānāṃ vraṇaścāśu praśāmyati
kuryācchītopacāraṃ ca śophāvasthasya saṃtatam
- 25
दोषाग्निरग्निवत्तेन प्रयाति सहसा शमम्
शोफे व्रणे च कठिने विवर्णे वेदनान्विते
doṣāgniragnivattena prayāti sahasā śamam
śophe vraṇe ca kaṭhine vivarṇe vedanānvite
- 26
विषयुक्ते विशेषेण जलजाद्यैर्हरेद् असृक्
दुष्टास्रे ऽपगते सद्यः शोफरागरुजां शमः
viṣayukte viśeṣeṇa jalajādyairhared asṛk
duṣṭāsre 'pagate sadyaḥ śopharāgarujāṃ śamaḥ
- 27
हृते हृते च रुधिरे सुशीतैः स्पर्शवीर्ययोः
सुश्लक्ष्णैस्तदहःपिष्टैः क्षीरेक्षुस्वरसद्रवैः
hṛte hṛte ca rudhire suśītaiḥ sparśavīryayoḥ
suślakṣṇaistadahaḥpiṣṭaiḥ kṣīrekṣusvarasadravaiḥ
- 28
शतधौतघृतोपेतैर्मुहुरन्यैर् अशोषिभिः
प्रतिलोमं हितो लेपः सेकाभ्यङ्गाश्च तत्कृताः
śatadhautaghṛtopetairmuhuranyair aśoṣibhiḥ
pratilomaṃ hito lepaḥ sekābhyaṅgāśca tatkṛtāḥ
- 29
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसवल्कलैः
प्रदेहो भूरिसर्पिर्भिः शोफनिर्वापणः परम्
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasavalkalaiḥ
pradeho bhūrisarpirbhiḥ śophanirvāpaṇaḥ param
- 30
वातोल्बणानां स्तब्धानां कठिनानां महारुजाम्
स्रुतासृजां च शोफानां व्रणानाम् अपि चेदृशाम्
vātolbaṇānāṃ stabdhānāṃ kaṭhinānāṃ mahārujām
srutāsṛjāṃ ca śophānāṃ vraṇānām api cedṛśām

