111 shlokas
- 1
अथातो मुखरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
खण्डौष्ठस्य विलिख्यान्तौ स्यूत्वा व्रणवद् आचरेत्
यष्टीज्योतिष्मतीलोध्रश्रावणीशारिवोत्पलैः
athāto mukharogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
khaṇḍauṣṭhasya vilikhyāntau syūtvā vraṇavad ācaret
yaṣṭījyotiṣmatīlodhraśrāvaṇīśārivotpalaiḥ
- 2
पटोल्या काकमाच्या च तैलम् अभ्यञ्जनं पचेत्
नस्यं च तैलं वातघ्नमधुरस्कन्धसाधितम्
paṭolyā kākamācyā ca tailam abhyañjanaṃ pacet
nasyaṃ ca tailaṃ vātaghnamadhuraskandhasādhitam
- 3
महास्नेहेन वातौष्ठे सिद्धेनाक्तः पिचुर्हितः
देवधूपमधूच्छिष्टगुग्गुल्वमरदारुभिः
mahāsnehena vātauṣṭhe siddhenāktaḥ picurhitaḥ
devadhūpamadhūcchiṣṭaguggulvamaradārubhiḥ
- 4
यष्ट्याह्वचूर्णयुक्तेन तेनैव प्रतिसारणम्
नाड्योष्ठं स्वेदयेद्दुग्धसिद्धैरेरण्डपल्लवैः
yaṣṭyāhvacūrṇayuktena tenaiva pratisāraṇam
nāḍyoṣṭhaṃ svedayeddugdhasiddhaireraṇḍapallavaiḥ
- 5
खण्डौष्ठविहितं नस्यं तस्य मूर्ध्नि च तर्पणम्
पित्ताभिघातजावोष्ठौ जलौकोभिरुपाचरेत्
khaṇḍauṣṭhavihitaṃ nasyaṃ tasya mūrdhni ca tarpaṇam
pittābhighātajāvoṣṭhau jalaukobhirupācaret
- 6
लोध्रसर्जरसक्षौद्रमधुकैः प्रतिसारणम्
गुडूचीयष्टिपत्तङ्गसिद्धम् अभ्यञ्जने घृतम्
lodhrasarjarasakṣaudramadhukaiḥ pratisāraṇam
guḍūcīyaṣṭipattaṅgasiddham abhyañjane ghṛtam
- 7
पित्तविद्रधिवच्चात्र क्रिया शोणितजे ऽपि च
इदम् एव नवे कार्यं कर्मौष्ठे तु कफातुरे
pittavidradhivaccātra kriyā śoṇitaje 'pi ca
idam eva nave kāryaṃ karmauṣṭhe tu kaphāture
- 8
पाठाक्षारमधुव्योषैर्हृतास्रे प्रतिसारणम्
धूमनावनगण्डूषाः प्रयोज्याश्च कफच्छिदः
pāṭhākṣāramadhuvyoṣairhṛtāsre pratisāraṇam
dhūmanāvanagaṇḍūṣāḥ prayojyāśca kaphacchidaḥ
- 9
स्विन्नं भिन्नं विमेदस्कं दहेन्मेदोजम् अग्निना
प्रियङ्गुलोध्रत्रिफलामाक्षिकैः प्रतिसारयेत्
svinnaṃ bhinnaṃ vimedaskaṃ dahenmedojam agninā
priyaṅgulodhratriphalāmākṣikaiḥ pratisārayet
- 10
सक्षौद्रा घर्षणं तीक्ष्णा भिन्नशुद्धे जलार्बुदे
अवगाढे ऽतिवृद्धे वा क्षारो ऽग्निर्वा प्रतिक्रिया
sakṣaudrā gharṣaṇaṃ tīkṣṇā bhinnaśuddhe jalārbude
avagāḍhe 'tivṛddhe vā kṣāro 'gnirvā pratikriyā
- 11
आमाद्यवस्थास्वलजीं गण्डे शोफवद् आचरेत्
स्विन्नस्य शीतदन्तस्य पालीं विलिखितां दहेत्
āmādyavasthāsvalajīṃ gaṇḍe śophavad ācaret
svinnasya śītadantasya pālīṃ vilikhitāṃ dahet
- 12
तैलेन प्रतिसार्या च सक्षौद्रघनसैन्धवैः
दाडिमत्वग्वरातार्क्ष्यकान्ताजम्ब्वस्थिनागरैः
tailena pratisāryā ca sakṣaudraghanasaindhavaiḥ
dāḍimatvagvarātārkṣyakāntājambvasthināgaraiḥ
- 13
कवडः क्षीरिणां क्वाथैरणुतैलं च नावनम्
दन्तहर्षे तथा भेदे सर्वा वातहरा क्रिया
kavaḍaḥ kṣīriṇāṃ kvāthairaṇutailaṃ ca nāvanam
dantaharṣe tathā bhede sarvā vātaharā kriyā
- 14
तिलयष्टीमधुशृतं क्षीरं गण्डूषधारणम्
सस्नेहं दशमूलाम्बु गण्डूषः प्रचलद्द्विजे
tilayaṣṭīmadhuśṛtaṃ kṣīraṃ gaṇḍūṣadhāraṇam
sasnehaṃ daśamūlāmbu gaṇḍūṣaḥ pracaladdvije
- 15
तुत्थलोध्रकणाश्रेष्ठापत्तङ्गपटुघर्षणम्
स्निग्धाः शील्या यथावस्थं नस्यान्नकवडादयः
tutthalodhrakaṇāśreṣṭhāpattaṅgapaṭugharṣaṇam
snigdhāḥ śīlyā yathāvasthaṃ nasyānnakavaḍādayaḥ
- 16
अधिदन्तकम् आलिप्तं यदा क्षारेण जर्जरम्
कृमिदन्तम् इवोत्पाट्य तद्वच्चोपचरेत्तदा
adhidantakam āliptaṃ yadā kṣāreṇa jarjaram
kṛmidantam ivotpāṭya tadvaccopacarettadā
- 17
अनवस्थितरक्ते च दग्धे व्रण इव क्रिया
अहिंसन्दन्तमूलानि दन्तेभ्यः शर्करां हरेत्
anavasthitarakte ca dagdhe vraṇa iva kriyā
ahiṃsandantamūlāni dantebhyaḥ śarkarāṃ haret
- 18
क्षारचूर्णैर्मधुयुतैस्ततश्च प्रतिसारयेत्
कपालिकायाम् अप्येवं हर्षोक्तं च समाचरेत्
kṣāracūrṇairmadhuyutaistataśca pratisārayet
kapālikāyām apyevaṃ harṣoktaṃ ca samācaret
- 19
जयेद्विस्रावणैः स्विन्नम् अचलं कृमिदन्तकम्
स्निग्धैश्चालेपगण्डूषनस्याहारैश्चलापहैः
jayedvisrāvaṇaiḥ svinnam acalaṃ kṛmidantakam
snigdhaiścālepagaṇḍūṣanasyāhāraiścalāpahaiḥ
- 20
गुडेन पूर्णं सुषिरं मधूच्छिष्टेन वा दहेत्
सप्तच्छदार्कक्षीराभ्यां पूरणं कृमिशूलजित्
guḍena pūrṇaṃ suṣiraṃ madhūcchiṣṭena vā dahet
saptacchadārkakṣīrābhyāṃ pūraṇaṃ kṛmiśūlajit
- 21
हिङ्गुकट्फलकासीसस्वर्जिकाकुष्ठवेल्लजम्
रजो रुजं जयत्याशु वस्त्रस्थं दशने घृतम्
hiṅgukaṭphalakāsīsasvarjikākuṣṭhavellajam
rajo rujaṃ jayatyāśu vastrasthaṃ daśane ghṛtam
- 22
गण्डूषं ग्राहयेत्तैलम् एभिरेव च साधितम्
क्वाथैर्वा युक्तम् एरण्डद्विव्याघ्रीभूकदम्बजैः
gaṇḍūṣaṃ grāhayettailam ebhireva ca sādhitam
kvāthairvā yuktam eraṇḍadvivyāghrībhūkadambajaiḥ
- 23
क्रियायोगैर्बहुविधैर् इत्य् अशान्तरुजं भृशम्
दृढम् अप्युद्धरेद्दन्तं पूर्वं मूलाद्विमोक्षितम्
kriyāyogairbahuvidhair ity aśāntarujaṃ bhṛśam
dṛḍham apyuddhareddantaṃ pūrvaṃ mūlādvimokṣitam
- 24
संदंशकेन लघुना दन्तनिर्घातनेन वा
तैलं सयष्ट्याह्वरजो गण्डूषो मधु वा ततः
saṃdaṃśakena laghunā dantanirghātanena vā
tailaṃ sayaṣṭyāhvarajo gaṇḍūṣo madhu vā tataḥ
- 25
ततो विदारियष्ट्याह्वशृङ्गाटककसेरुभिः
तैलं दशगुणक्षीरं सिद्धं युञ्जीत नावनम्
tato vidāriyaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserubhiḥ
tailaṃ daśaguṇakṣīraṃ siddhaṃ yuñjīta nāvanam
- 26
कृशदुर्बलवृद्धानां वातार्तानां च नोद्धरेत्
नोद्धरेच्चोत्तरं दन्तं बहूपद्रवकृद्धि सः
kṛśadurbalavṛddhānāṃ vātārtānāṃ ca noddharet
noddhareccottaraṃ dantaṃ bahūpadravakṛddhi saḥ
- 27
एषाम् अप्युद्धृतौ स्निग्धस्वादुशीतक्रमो हितः
विस्रावितास्रे शीतादे सक्षौद्रैः प्रतिसारणम्
eṣām apyuddhṛtau snigdhasvāduśītakramo hitaḥ
visrāvitāsre śītāde sakṣaudraiḥ pratisāraṇam
- 28
मुस्तार्जुनत्वक्त्रिफलाफलिनीतार्क्ष्यनागरैः
तत्क्वाथः कवडो नस्यं तैलं मधुरसाधितम्
mustārjunatvaktriphalāphalinītārkṣyanāgaraiḥ
tatkvāthaḥ kavaḍo nasyaṃ tailaṃ madhurasādhitam
- 29
दन्तमांसान्युपकुशे स्विन्नान्युष्णाम्बुधारणैः
मण्डलाग्रेण शाकादिपत्त्रैर्वा बहुशो लिखेत्
dantamāṃsānyupakuśe svinnānyuṣṇāmbudhāraṇaiḥ
maṇḍalāgreṇa śākādipattrairvā bahuśo likhet
- 30
ततश्च प्रतिसार्याणि घृतमण्डमधुद्रुतैः
लाक्षाप्रियङ्गुपत्तङ्गलवणोत्तमगैरिकैः
tataśca pratisāryāṇi ghṛtamaṇḍamadhudrutaiḥ
lākṣāpriyaṅgupattaṅgalavaṇottamagairikaiḥ

