44 shlokas
- 1
अथातो भगन्दरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
हस्त्यश्वपृष्ठगमनकठिनोत्कटकासनैः
अर्शोनिदानाभिहितैरपरैश्च निषेवितैः
athāto bhagandarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
hastyaśvapṛṣṭhagamanakaṭhinotkaṭakāsanaiḥ
arśonidānābhihitairaparaiśca niṣevitaiḥ
- 2
अनिष्टादृष्टपाकेन सद्यो वा साधुगर्हणैः
प्रायेण पिटिकापूर्वो यो ऽङ्गुले द्व्यङ्गुले ऽपि वा
aniṣṭādṛṣṭapākena sadyo vā sādhugarhaṇaiḥ
prāyeṇa piṭikāpūrvo yo 'ṅgule dvyaṅgule 'pi vā
- 3
पायोर्व्रणो ऽन्तर्बाह्यो वा दुष्टासृङ्मांसगो भवेत्
वस्तिमूत्राशयाभ्यासगतत्वात्स्यन्दनात्मकः
pāyorvraṇo 'ntarbāhyo vā duṣṭāsṛṅmāṃsago bhavet
vastimūtrāśayābhyāsagatatvātsyandanātmakaḥ
- 4
भगन्दरः स सर्वांश्च दारयत्यक्रियावतः
भगवस्तिगुदांस्तेषु दीर्यमाणेषु भूरिभिः
bhagandaraḥ sa sarvāṃśca dārayatyakriyāvataḥ
bhagavastigudāṃsteṣu dīryamāṇeṣu bhūribhiḥ
- 5
वातमूत्रशकृच्छुक्रं खैः सूक्ष्मैर्वमति क्रमात्
दोषैः पृथग्युतैः सर्वैरागन्तुः सो ऽष्टमः स्मृतः
vātamūtraśakṛcchukraṃ khaiḥ sūkṣmairvamati kramāt
doṣaiḥ pṛthagyutaiḥ sarvairāgantuḥ so 'ṣṭamaḥ smṛtaḥ
- 6
अपक्वं पिटिकां आहुः पाकप्राप्तं भगन्दरम्
गूढमूलां ससंरम्भां रुगाढ्यां रूढकोपिनीम्
apakvaṃ piṭikāṃ āhuḥ pākaprāptaṃ bhagandaram
gūḍhamūlāṃ sasaṃrambhāṃ rugāḍhyāṃ rūḍhakopinīm
- 7
भगन्दरकरीं विद्यात्पिटिकां न त्वतो ऽन्यथा
तत्र श्यावारुणा तोदभेदस्फुरणरुक्करी
bhagandarakarīṃ vidyātpiṭikāṃ na tvato 'nyathā
tatra śyāvāruṇā todabhedasphuraṇarukkarī
- 8
पिटिका मारुतात्पित्ताद् उष्ट्रग्रीवावद् उच्छ्रिता
रागिणी तनुरूष्माढ्या ज्वरधूमायनान्विता
piṭikā mārutātpittād uṣṭragrīvāvad ucchritā
rāgiṇī tanurūṣmāḍhyā jvaradhūmāyanānvitā
- 9
स्थिरा स्निग्धा महामूला पाण्डुः कण्डूमती कफात्
श्यावा ताम्रा सदाहोषा घोररुग्वातपित्तजा
sthirā snigdhā mahāmūlā pāṇḍuḥ kaṇḍūmatī kaphāt
śyāvā tāmrā sadāhoṣā ghorarugvātapittajā
- 10
पाण्डुरा किंचिद् आश्यावा कृच्छ्रपाका कफानिलात्
पादाङ्गुष्ठसमा सर्वैर्दोषैर्नानाविधव्यथा
pāṇḍurā kiṃcid āśyāvā kṛcchrapākā kaphānilāt
pādāṅguṣṭhasamā sarvairdoṣairnānāvidhavyathā
- 11
शूलारोचकतृड्दाहज्वरच्छर्दिरुपद्रुता
व्रणतां यान्ति ताः पक्वाः प्रमादात्तत्र वातजा
śūlārocakatṛḍdāhajvaracchardirupadrutā
vraṇatāṃ yānti tāḥ pakvāḥ pramādāttatra vātajā
- 12
चीयते ऽणुमुखैश्छिद्रैः शतपोनकवत्क्रमात्
अच्छं स्रवद्भिरास्रावम् अजस्रं फेनसंयुतम्
cīyate 'ṇumukhaiśchidraiḥ śataponakavatkramāt
acchaṃ sravadbhirāsrāvam ajasraṃ phenasaṃyutam
- 13
शतपोनकसंज्ञो ऽयम् उष्ट्रग्रीवस्तु पित्तजः
बहुपिच्छापरिस्रावी परिस्रावी कफोद्भवः
śataponakasaṃjño 'yam uṣṭragrīvastu pittajaḥ
bahupicchāparisrāvī parisrāvī kaphodbhavaḥ
- 14
वातपित्तात्परिक्षेपी परिक्षिप्य गुदं गतिः
जायते परितस्तत्र प्राकारं परिखेव च
vātapittātparikṣepī parikṣipya gudaṃ gatiḥ
jāyate paritastatra prākāraṃ parikheva ca
- 15
ऋजुर्वातकफाद् ऋज्व्या गुदो गत्यात्र दीर्यते
कफपित्ते तु पूर्वोत्थं दुर्नामाश्रित्य कुप्यतः
ṛjurvātakaphād ṛjvyā gudo gatyātra dīryate
kaphapitte tu pūrvotthaṃ durnāmāśritya kupyataḥ
- 16
अर्शोमूले ततः शोफः कण्डूदाहादिमान्भवेत्
स शीघ्रं पक्वभिन्नो ऽस्य क्लेदयन्मूलम् अर्शसः
arśomūle tataḥ śophaḥ kaṇḍūdāhādimānbhavet
sa śīghraṃ pakvabhinno 'sya kledayanmūlam arśasaḥ
- 17
स्रवत्यजस्रं गतिभिरयम् अर्शोभगन्दरः
सर्वजः शम्बुकावर्तः शम्बुकावर्तसंनिभः
sravatyajasraṃ gatibhirayam arśobhagandaraḥ
sarvajaḥ śambukāvartaḥ śambukāvartasaṃnibhaḥ
- 18
गतयो दारयन्त्यस्मिन्रुग्वेगैर्दारुणैर्गुदम्
अस्थिलेशो ऽभ्यवहृतो मांसगृद्ध्या यदा गुदम्
gatayo dārayantyasminrugvegairdāruṇairgudam
asthileśo 'bhyavahṛto māṃsagṛddhyā yadā gudam
- 19
क्षिणोति तिर्यङ्निर्गच्छन्न् उन्मार्गं क्षततो गतिः
स्यात्ततः पूयदीर्णायां मांसकोथेन तत्र च
kṣiṇoti tiryaṅnirgacchann unmārgaṃ kṣatato gatiḥ
syāttataḥ pūyadīrṇāyāṃ māṃsakothena tatra ca
- 20
जायन्ते कृमयस्तस्य खादन्तः परितो गुदम्
विदारयन्ति न चिराद् उन्मार्गी क्षतजश्च सः
jāyante kṛmayastasya khādantaḥ parito gudam
vidārayanti na cirād unmārgī kṣatajaśca saḥ
- 21
तेषु रुग्दाहकण्ड्वादीन्विद्याद्व्रणनिषेधतः
षट्कृच्छ्रसाधनास्तेषां निचयक्षतजौ त्यजेत्
teṣu rugdāhakaṇḍvādīnvidyādvraṇaniṣedhataḥ
ṣaṭkṛcchrasādhanāsteṣāṃ nicayakṣatajau tyajet
- 22
प्रवाहिणीं वलीं प्राप्तं सेवनीं वा समाश्रितम्
अथास्य पिटिकाम् एव तथा यत्नाद् उपाचरेत्
pravāhiṇīṃ valīṃ prāptaṃ sevanīṃ vā samāśritam
athāsya piṭikām eva tathā yatnād upācaret
- 23
शुद्ध्यसृक्स्रुतिसेकाद्यैर्यथा पाकं न गच्छति
पाके पुनरुपस्निग्धं स्वेदितं चावगाहतः
śuddhyasṛksrutisekādyairyathā pākaṃ na gacchati
pāke punarupasnigdhaṃ sveditaṃ cāvagāhataḥ
- 24
यन्त्रयित्वार्शसम् इव पश्येत्सम्यग्भगन्दरम्
अर्वाचीनं पराचीनम् अन्तर्मुखबहिर्मुखम्
yantrayitvārśasam iva paśyetsamyagbhagandaram
arvācīnaṃ parācīnam antarmukhabahirmukham
- 25
अथान्तर्मुखम् एषित्वा सम्यक्शस्त्रेण पाटयेत्
बहिर्मुखं च निःशेषं ततः क्षारेण साधयेत्
athāntarmukham eṣitvā samyakśastreṇa pāṭayet
bahirmukhaṃ ca niḥśeṣaṃ tataḥ kṣāreṇa sādhayet
- 26
अग्निना वा भिषक्साधु क्षारेणैवोष्ट्रकन्धरम्
नाडीरेकान्तराः कृत्वा पाटयेच्छतपोनकम्
agninā vā bhiṣaksādhu kṣāreṇaivoṣṭrakandharam
nāḍīrekāntarāḥ kṛtvā pāṭayecchataponakam
- 27
तासु रूढासु शेषाश्च मृत्युर्दीर्णे गुदे ऽन्यथा
परिक्षेपिणि चाप्येवं नाड्युक्तैः क्षारसूत्रकैः
tāsu rūḍhāsu śeṣāśca mṛtyurdīrṇe gude 'nyathā
parikṣepiṇi cāpyevaṃ nāḍyuktaiḥ kṣārasūtrakaiḥ
- 28
अर्शोभगन्दरे पूर्वम् अर्शांसि प्रतिसाधयेत्
त्यक्त्वोपचर्यः क्षतजः शल्यं शल्यवतस्ततः
arśobhagandare pūrvam arśāṃsi pratisādhayet
tyaktvopacaryaḥ kṣatajaḥ śalyaṃ śalyavatastataḥ
- 29
आहरेच्च तथा दद्यात्कृमिघ्नं लेपभोजनम्
पिण्डनाड्यादयः स्वेदाः सुस्निग्धा रुजि पूजिताः
āharecca tathā dadyātkṛmighnaṃ lepabhojanam
piṇḍanāḍyādayaḥ svedāḥ susnigdhā ruji pūjitāḥ
- 30
सर्वत्र च बहुच्छिद्रे छेदान् आलोच्य योजयेत्
गोतीर्थसर्वतोभद्रदललाङ्गललाङ्गलान्
sarvatra ca bahucchidre chedān ālocya yojayet
gotīrthasarvatobhadradalalāṅgalalāṅgalān

