59 shlokas
- 1
अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
शिरोऽभितापे ऽनिलजे वातव्याधिविधिं चरेत्
घृतम् अक्तशिरा रात्रौ पिबेद् उष्णपयोऽनुपः
athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
śiro'bhitāpe 'nilaje vātavyādhividhiṃ caret
ghṛtam aktaśirā rātrau pibed uṣṇapayo'nupaḥ
- 2
माषान्कुलत्थान्मुद्गान्वा तद्वत्खादेद्घृतान्वितान्
तैलं तिलानां कल्कं वा क्षीरेण सह पाययेत्
māṣānkulatthānmudgānvā tadvatkhādedghṛtānvitān
tailaṃ tilānāṃ kalkaṃ vā kṣīreṇa saha pāyayet
- 3
पिण्डोपनाहस्वेदाश्च मांसधान्यकृता हिताः
वातघ्नदशमूलादिसिद्धक्षीरेण सेचनम्
piṇḍopanāhasvedāśca māṃsadhānyakṛtā hitāḥ
vātaghnadaśamūlādisiddhakṣīreṇa secanam
- 4
स्निग्धं नस्यं तथा धूमः शिरःश्रवणतर्पणम्
वरणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरम् अर्धोदकं पचेत्
snigdhaṃ nasyaṃ tathā dhūmaḥ śiraḥśravaṇatarpaṇam
varaṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīram ardhodakaṃ pacet
- 5
क्षीरावशिष्टं तच्छीतं मथित्वा सारम् आहरेत्
ततो मधुरकैः सिद्धं नस्यं तत्पूजितं हविः
kṣīrāvaśiṣṭaṃ tacchītaṃ mathitvā sāram āharet
tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasyaṃ tatpūjitaṃ haviḥ
- 6
वर्गे ऽत्र पक्वं क्षीरे च पेयं सर्पिः सशर्करम्
कार्पासमज्जा त्वङ्मुस्ता सुमनःकोरकाणि च
varge 'tra pakvaṃ kṣīre ca peyaṃ sarpiḥ saśarkaram
kārpāsamajjā tvaṅmustā sumanaḥkorakāṇi ca
- 7
नस्यम् उष्णाम्बुपिष्टानि सर्वमूर्धरुजापहम्
शर्कराकुङ्कुमशृतं घृतं पित्तासृगन्वये
nasyam uṣṇāmbupiṣṭāni sarvamūrdharujāpaham
śarkarākuṅkumaśṛtaṃ ghṛtaṃ pittāsṛganvaye
- 8
प्रलेपैः सघृतैः कुष्ठकुटिलोत्पलचन्दनैः
वातोद्रेकभयाद्रक्तं न चास्मिन्न् अवसेचयेत्
pralepaiḥ saghṛtaiḥ kuṣṭhakuṭilotpalacandanaiḥ
vātodrekabhayādraktaṃ na cāsminn avasecayet
- 9
इत्यशान्तौ चले दाहः कफे चेष्टो यथोदितः
अर्धावभेदके ऽप्येषा तथा दोषान्वयात्क्रिया
ityaśāntau cale dāhaḥ kaphe ceṣṭo yathoditaḥ
ardhāvabhedake 'pyeṣā tathā doṣānvayātkriyā
- 10
शिरीषबीजापामार्गमूलं नस्यं विडान्वितम्
स्थिरारसो वा लेपे तु प्रपुन्नाटो ऽम्लकल्कितः
śirīṣabījāpāmārgamūlaṃ nasyaṃ viḍānvitam
sthirāraso vā lepe tu prapunnāṭo 'mlakalkitaḥ
- 11
सूर्यावर्ते ऽपि तस्मिंस्तु सिरयापहरेद् असृक्
शिरोऽभितापे पित्तोत्थे स्निग्धस्य व्यधयेत्सिराम्
sūryāvarte 'pi tasmiṃstu sirayāpahared asṛk
śiro'bhitāpe pittotthe snigdhasya vyadhayetsirām
- 12
शीताः शिरोमुखालेपसेकशोधनवस्तयः
जीवनीयशृते क्षीरसर्पिषी पाननस्ययोः
śītāḥ śiromukhālepasekaśodhanavastayaḥ
jīvanīyaśṛte kṣīrasarpiṣī pānanasyayoḥ
- 13
कर्तव्यं रक्तजे ऽप्येतत्प्रत्याख्याय च शङ्खके
श्लेष्माभितापे जीर्णाज्यस्नेहितैः कटुकैर्वमेत्
kartavyaṃ raktaje 'pyetatpratyākhyāya ca śaṅkhake
śleṣmābhitāpe jīrṇājyasnehitaiḥ kaṭukairvamet
- 14
स्वेदप्रलेपनस्याद्या रूक्षतीक्ष्णोष्णभेषजैः
शस्यन्ते चोपवासो ऽत्र निचये मिश्रम् आचरेत्
svedapralepanasyādyā rūkṣatīkṣṇoṣṇabheṣajaiḥ
śasyante copavāso 'tra nicaye miśram ācaret
- 15
कृमिजे शोणितं नस्यं तेन मूर्छन्ति जन्तवः
मत्ताः शोणितगन्धेन निर्यान्ति घ्राणवक्त्रयोः
kṛmije śoṇitaṃ nasyaṃ tena mūrchanti jantavaḥ
mattāḥ śoṇitagandhena niryānti ghrāṇavaktrayoḥ
- 16
सुतीक्ष्णनस्यधूमाभ्यां कुर्यान्निर्हरणं ततः
विडङ्गस्वर्जिकादन्तीहिङ्गुगोमूत्रसाधितम्
sutīkṣṇanasyadhūmābhyāṃ kuryānnirharaṇaṃ tataḥ
viḍaṅgasvarjikādantīhiṅgugomūtrasādhitam
- 17
कटुनिम्बेङ्गुदीपीलुतैलं नस्यं पृथक्पृथक्
अजामूत्रद्रुतं नस्यं कृमिजित्कृमिजित्परम्
kaṭunimbeṅgudīpīlutailaṃ nasyaṃ pṛthakpṛthak
ajāmūtradrutaṃ nasyaṃ kṛmijitkṛmijitparam
- 18
पूतिमत्स्ययुतैः कुर्याद्धूमं नावनभेषजैः
कृमिभिः पीतरक्तत्वाद्रक्तम् अत्र न निर्हरेत्
pūtimatsyayutaiḥ kuryāddhūmaṃ nāvanabheṣajaiḥ
kṛmibhiḥ pītaraktatvādraktam atra na nirharet
- 19
वाताभितापविहितः कम्पे दाहाद्विना क्रमः
नवे जन्मोत्तरं जाते योजयेद् उपशीर्षके
vātābhitāpavihitaḥ kampe dāhādvinā kramaḥ
nave janmottaraṃ jāte yojayed upaśīrṣake
- 20
वातव्याधिक्रियां पक्वे कर्म विद्रधिचोदितम्
आमपक्वे यथायोग्यं विद्रधिपिटिकार्बुदे
vātavyādhikriyāṃ pakve karma vidradhicoditam
āmapakve yathāyogyaṃ vidradhipiṭikārbude
- 21
अरूंषिका जलौकोभिर्हृतास्रा निम्बवारिणा
सिक्ता प्रभूतलवणैर्लिम्पेद् अश्वशकृद्रसैः
arūṃṣikā jalaukobhirhṛtāsrā nimbavāriṇā
siktā prabhūtalavaṇairlimped aśvaśakṛdrasaiḥ
- 22
पटोलनिम्बपत्त्रैर्वा सहरिद्रैः सुकल्कितैः
गोमूत्रजीर्णपिण्याककृकवाकुमलैरपि
paṭolanimbapattrairvā saharidraiḥ sukalkitaiḥ
gomūtrajīrṇapiṇyākakṛkavākumalairapi
- 23
कपालभृष्टं कुष्ठं वा चूर्णितं तैलसंयुतम्
रूंषिकालेपनं कण्डूक्लेददाहार्तिनाशनम्
kapālabhṛṣṭaṃ kuṣṭhaṃ vā cūrṇitaṃ tailasaṃyutam
rūṃṣikālepanaṃ kaṇḍūkledadāhārtināśanam
- 24
मालतीचित्रकाश्वघ्ननक्तमालप्रसाधितम्
चाचारूंषिकयोस्तैलम् अभ्यङ्गः क्षुरघृष्टयोः
mālatīcitrakāśvaghnanaktamālaprasādhitam
cācārūṃṣikayostailam abhyaṅgaḥ kṣuraghṛṣṭayoḥ
- 25
अशान्तौ शिरसः शुद्ध्यै यतेत वमनादिभिः
विध्येत्सिरां दारुणके लालाट्यां शीलयेन्मृजाम्
aśāntau śirasaḥ śuddhyai yateta vamanādibhiḥ
vidhyetsirāṃ dāruṇake lālāṭyāṃ śīlayenmṛjām
- 26
नावनं मूर्धवस्तिं च लेपयेच्च समाक्षिकैः
प्रियालबीजमधुककुष्ठमाषैः ससर्षपैः
nāvanaṃ mūrdhavastiṃ ca lepayecca samākṣikaiḥ
priyālabījamadhukakuṣṭhamāṣaiḥ sasarṣapaiḥ
- 27
लाक्षाशम्याकपत्त्रैडगजधात्रीफलैस्तथा
कोरदूषतृणक्षारवारिप्रक्षालनं हितम्
lākṣāśamyākapattraiḍagajadhātrīphalaistathā
koradūṣatṛṇakṣāravāriprakṣālanaṃ hitam
- 28
इन्द्रलुप्ते यथासन्नं सिरां विद्ध्वा प्रलेपयेत्
प्रच्छाय गाढं कासीसमनोह्वातुत्थकोषणैः
indralupte yathāsannaṃ sirāṃ viddhvā pralepayet
pracchāya gāḍhaṃ kāsīsamanohvātutthakoṣaṇaiḥ
- 29
वन्यामरतरुभ्यां वा गुञ्जामूलफलैस्तथा
तथा लाङ्गलिकामूलैः करवीररसेन वा
vanyāmaratarubhyāṃ vā guñjāmūlaphalaistathā
tathā lāṅgalikāmūlaiḥ karavīrarasena vā
- 30
सक्षौद्रक्षुद्रवार्ताकस्वरसेन रसेन वा
धत्तूरकस्य पत्त्राणां भल्लातकरसेन वा
sakṣaudrakṣudravārtākasvarasena rasena vā
dhattūrakasya pattrāṇāṃ bhallātakarasena vā

