25 shlokas
- 1
अथातो नासारोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
सर्वेषु पीनसेष्वादौ निवातागारगो भजेत्
स्नेहनस्वेदवमनधूमगण्डूषधारणम्
athāto nāsārogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
sarveṣu pīnaseṣvādau nivātāgārago bhajet
snehanasvedavamanadhūmagaṇḍūṣadhāraṇam
- 2
वासो गुरूष्णं शिरसः सुघनं परिवेष्टनम्
लघ्वम्ललवणं स्निग्धम् उष्णं भोजनम् अद्रवम्
vāso gurūṣṇaṃ śirasaḥ sughanaṃ pariveṣṭanam
laghvamlalavaṇaṃ snigdham uṣṇaṃ bhojanam adravam
- 3
धन्वमांसगुडक्षीरचणकत्रिकटूत्कटम्
यवगोधूमभूयिष्ठं दधिदाडिमसारिकम्
dhanvamāṃsaguḍakṣīracaṇakatrikaṭūtkaṭam
yavagodhūmabhūyiṣṭhaṃ dadhidāḍimasārikam
- 4
बालमूलकजो यूषः कुलत्थोत्थश्च पूजितः
कवोष्णं दशमूलाम्बु जीर्णां वा वारुणीं पिबेत्
bālamūlakajo yūṣaḥ kulatthotthaśca pūjitaḥ
kavoṣṇaṃ daśamūlāmbu jīrṇāṃ vā vāruṇīṃ pibet
- 5
जिघ्रेच्चोरकतर्कारीवचाजाज्युपकुञ्चिकाः
व्योषतालीशचविकातिन्तिडीकाम्लवेतसम्
jighreccorakatarkārīvacājājyupakuñcikāḥ
vyoṣatālīśacavikātintiḍīkāmlavetasam
- 6
साग्न्यजाजि द्विपलिकं त्वगेलापत्त्रपादिकम्
जीर्णाद्गुडात्तुलार्धेन पक्वेन वटकीकृतम्
sāgnyajāji dvipalikaṃ tvagelāpattrapādikam
jīrṇādguḍāttulārdhena pakvena vaṭakīkṛtam
- 7
पीनसश्वासकासघ्नं रुचिस्वरकरं परम्
शताह्वात्वग्बला मूलं श्योणाकैरण्डबिल्वजम्
pīnasaśvāsakāsaghnaṃ rucisvarakaraṃ param
śatāhvātvagbalā mūlaṃ śyoṇākairaṇḍabilvajam
- 8
सारग्वधं पिबेद्धूमं वसाज्यमदनान्वितम्
अथवा सघृतान्सक्तून्कृत्वा मल्लकसंपुटे
sāragvadhaṃ pibeddhūmaṃ vasājyamadanānvitam
athavā saghṛtānsaktūnkṛtvā mallakasaṃpuṭe
- 9
त्यजेत्स्नानं शुचं क्रोधं भृशं शय्यां हिमं जलम्
पिबेद्वातप्रतिश्याये सर्पिर्वातघ्नसाधितम्
tyajetsnānaṃ śucaṃ krodhaṃ bhṛśaṃ śayyāṃ himaṃ jalam
pibedvātapratiśyāye sarpirvātaghnasādhitam
- 10
पटुपञ्चकसिद्धं वा विदार्यादिगणेन वा
स्वेदनस्यादिकां कुर्यात्चिकित्साम् अर्दितोदिताम्
paṭupañcakasiddhaṃ vā vidāryādigaṇena vā
svedanasyādikāṃ kuryātcikitsām arditoditām
- 11
पित्तरक्तोत्थयोः पेयं सर्पिर्मधुरकैः शृतम्
परिषेकान्प्रदेहांश्च शीतैः कुर्वीत शीतलान्
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam
pariṣekānpradehāṃśca śītaiḥ kurvīta śītalān
- 12
धवत्वक्त्रिफलाश्यामाश्रीपर्णीयष्टितिल्वकैः
क्षीरे दशगुणे तैलं नावनं सनिशैः पचेत्
dhavatvaktriphalāśyāmāśrīparṇīyaṣṭitilvakaiḥ
kṣīre daśaguṇe tailaṃ nāvanaṃ saniśaiḥ pacet
- 13
कफजे लङ्घनं लेपः शिरसो गौरसर्षपैः
सक्षारं वा घृतम्पीत्वा वमेत्पिष्टैस्तु नावनम्
kaphaje laṅghanaṃ lepaḥ śiraso gaurasarṣapaiḥ
sakṣāraṃ vā ghṛtampītvā vametpiṣṭaistu nāvanam
- 14
बस्ताम्बुना पटुव्योषवेल्लवत्सकजीरकैः
कटुतीक्ष्णैर्घृतैर्नस्यैः कवडैः सर्वजं जयेत्
bastāmbunā paṭuvyoṣavellavatsakajīrakaiḥ
kaṭutīkṣṇairghṛtairnasyaiḥ kavaḍaiḥ sarvajaṃ jayet
- 15
यक्ष्मकृमिक्रमं कुर्वन्यापयेद्दुष्टपीनसम्
व्योषोरुबूककृमिजिद्दारुमाद्रीगदेङ्गुदम्
yakṣmakṛmikramaṃ kurvanyāpayedduṣṭapīnasam
vyoṣorubūkakṛmijiddārumādrīgadeṅgudam
- 16
वार्ताकबीजं त्रिवृता सिद्धार्थः पूतिमत्स्यकः
अग्निमन्थस्य पुष्पाणि पीलुशिग्रुफलानि च
vārtākabījaṃ trivṛtā siddhārthaḥ pūtimatsyakaḥ
agnimanthasya puṣpāṇi pīluśigruphalāni ca
- 17
अश्वविड्रसमूत्राभ्यां हस्तिमूत्रेण चैकतः
क्षौमगर्भां कृतां वर्तिं धूमं घ्राणास्यतः पिबेत्
aśvaviḍrasamūtrābhyāṃ hastimūtreṇa caikataḥ
kṣaumagarbhāṃ kṛtāṃ vartiṃ dhūmaṃ ghrāṇāsyataḥ pibet
- 18
क्षवथौ पुटकाख्ये च तीक्ष्णैः प्रधमनं हितम्
शुण्ठीकुष्ठकणावेल्लद्राक्षाकल्ककषायवत्
kṣavathau puṭakākhye ca tīkṣṇaiḥ pradhamanaṃ hitam
śuṇṭhīkuṣṭhakaṇāvelladrākṣākalkakaṣāyavat
- 19
साधितं तैलम् आज्यं वा नस्यं क्षवपुटप्रणुत्
नासाशोषे बलातैलं पानादौ भोजनं रसैः
sādhitaṃ tailam ājyaṃ vā nasyaṃ kṣavapuṭapraṇut
nāsāśoṣe balātailaṃ pānādau bhojanaṃ rasaiḥ
- 20
स्निग्धो धूमस्तथा स्वेदो नासानाहे ऽप्ययं विधिः
पाके दीप्तौ च पित्तघ्नं तीक्ष्णं नस्यादि संस्रुतौ
snigdho dhūmastathā svedo nāsānāhe 'pyayaṃ vidhiḥ
pāke dīptau ca pittaghnaṃ tīkṣṇaṃ nasyādi saṃsrutau
- 21
कफपीनसवत्पूतिनासापीनसयोः क्रिया
लाक्षाकरञ्जमरिचवेल्लहिङ्गुकणागुडैः
kaphapīnasavatpūtināsāpīnasayoḥ kriyā
lākṣākarañjamaricavellahiṅgukaṇāguḍaiḥ
- 22
अविमूत्रद्रुतैर्नस्यं कारयेद्वमने कृते
शिग्रुसिंहीनिकुम्भानां बीजैः सव्योषसैन्धवैः
avimūtradrutairnasyaṃ kārayedvamane kṛte
śigrusiṃhīnikumbhānāṃ bījaiḥ savyoṣasaindhavaiḥ
- 23
सवेल्लसुरसैस्तैलं नावनं परमं हितम्
पूयरक्ते नवे कुर्याद्रक्तपीनसवत्क्रमम्
savellasurasaistailaṃ nāvanaṃ paramaṃ hitam
pūyarakte nave kuryādraktapīnasavatkramam
- 24
अतिप्रवृद्धे नाडीवद्दग्धेष्वर्शोऽर्बुदेषु च
निकुम्भकुम्भसिन्धूत्थमनोह्वालकणाग्निकैः
atipravṛddhe nāḍīvaddagdheṣvarśo'rbudeṣu ca
nikumbhakumbhasindhūtthamanohvālakaṇāgnikaiḥ
- 25
कल्कितैर्घृतमध्वक्तां घ्राणे वर्तिं प्रवेशयेत्
शिग्र्वादिनावनं चात्र पूतिनासोदितं भजेत्
kalkitairghṛtamadhvaktāṃ ghrāṇe vartiṃ praveśayet
śigrvādināvanaṃ cātra pūtināsoditaṃ bhajet

