58 shlokas
- 1
अथातः सन्धिसितासितरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
उपनाहं भिषक्स्विन्नं भिन्नं व्रीहिमुखेन च
लेखयेन्मण्डलाग्रेण ततश्च प्रतिसारयेत्
athātaḥ sandhisitāsitarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
upanāhaṃ bhiṣaksvinnaṃ bhinnaṃ vrīhimukhena ca
lekhayenmaṇḍalāgreṇa tataśca pratisārayet
- 2
पिप्पलीक्षौद्रसिन्धूत्थैर्बध्नीयात्पूर्ववत्ततः
पटोलपत्त्रामलकक्वाथेनाश्चोतयेच्च तम्
pippalīkṣaudrasindhūtthairbadhnīyātpūrvavattataḥ
paṭolapattrāmalakakvāthenāścotayecca tam
- 3
पर्वणी बडिशेनात्ता बाह्यसंधित्रिभागतः
वृद्धिपत्त्रेण वर्ध्यार्धे स्याद् अश्रुगतिरन्यथा
parvaṇī baḍiśenāttā bāhyasaṃdhitribhāgataḥ
vṛddhipattreṇa vardhyārdhe syād aśrugatiranyathā
- 4
चिकित्सा चार्मवत्क्षौद्रसैन्धवप्रतिसारिता
पूयालसे सिरां विध्येत्ततस्तम् उपनाहयेत्
cikitsā cārmavatkṣaudrasaindhavapratisāritā
pūyālase sirāṃ vidhyettatastam upanāhayet
- 5
कुर्वीत चाक्षिपाकोक्तं सर्वं कर्म यथाविधि
सैन्धवार्द्रककासीसलोहताम्रैः सुचूर्णितैः
kurvīta cākṣipākoktaṃ sarvaṃ karma yathāvidhi
saindhavārdrakakāsīsalohatāmraiḥ sucūrṇitaiḥ
- 6
चूर्णाञ्जनं प्रयुञ्जीत सक्षौद्रैर्वा रसक्रियाम्
कृमिग्रन्थिं करीषेण स्विन्नं भित्त्वा विलिख्य च
cūrṇāñjanaṃ prayuñjīta sakṣaudrairvā rasakriyām
kṛmigranthiṃ karīṣeṇa svinnaṃ bhittvā vilikhya ca
- 7
त्रिफलाक्षौद्रकासीससैन्धवैः प्रतिसारयेत्
पित्ताभिष्यन्दवच्छुक्तिं बलासाह्वयपिष्टके
triphalākṣaudrakāsīsasaindhavaiḥ pratisārayet
pittābhiṣyandavacchuktiṃ balāsāhvayapiṣṭake
- 8
कफाभिष्यन्दवन्मुक्त्वा सिराव्यधम् उपाचरेत्
बीजपूररसाक्तं च व्योषकट्फलम् अञ्जनम्
kaphābhiṣyandavanmuktvā sirāvyadham upācaret
bījapūrarasāktaṃ ca vyoṣakaṭphalam añjanam
- 9
जातीमुकुलसिन्धूत्थदेवदारुमहौषधैः
पिष्टैः प्रसन्नया वर्तिः शोफकण्डूघ्नम् अञ्जनम्
jātīmukulasindhūtthadevadārumahauṣadhaiḥ
piṣṭaiḥ prasannayā vartiḥ śophakaṇḍūghnam añjanam
- 10
रक्तस्यन्दवद् उत्पातहर्षजालार्जुनक्रिया
सिरोत्पाते विशेषेण घृतमाक्षिकम् अञ्जनम्
raktasyandavad utpātaharṣajālārjunakriyā
sirotpāte viśeṣeṇa ghṛtamākṣikam añjanam
- 11
सिराहर्षे तु मधुना श्लक्ष्णघृष्टं रसाञ्जनम्
अर्जुने शर्करामस्तुक्षौद्रैराश्च्योतनं हितम्
sirāharṣe tu madhunā ślakṣṇaghṛṣṭaṃ rasāñjanam
arjune śarkarāmastukṣaudrairāścyotanaṃ hitam
- 12
स्फटिकः कुङ्कुमं शङ्खो मधुकं मधुनाञ्जनम्
मधुना चाञ्जनं शङ्खः फेनो वा सितया सह
sphaṭikaḥ kuṅkumaṃ śaṅkho madhukaṃ madhunāñjanam
madhunā cāñjanaṃ śaṅkhaḥ pheno vā sitayā saha
- 13
अर्मोक्तं पञ्चधा तत्र तनु धूमाविलं च यत्
रक्तं दधिनिभं यच्च शुक्रवत्तस्य भेषजम्
armoktaṃ pañcadhā tatra tanu dhūmāvilaṃ ca yat
raktaṃ dadhinibhaṃ yacca śukravattasya bheṣajam
- 14
उत्तानस्येतरत्स्विन्नं ससिन्धूत्थेन चाञ्जितम्
रसेन बीजपूरस्य निमील्याक्षि विमर्दयेत्
uttānasyetaratsvinnaṃ sasindhūtthena cāñjitam
rasena bījapūrasya nimīlyākṣi vimardayet
- 15
इत्थं संरोषिताक्षस्य प्रचले ऽर्माधिमांसके
घृतस्य निश्चलं मूर्ध्नि वर्त्मनोश्च विशेषतः
itthaṃ saṃroṣitākṣasya pracale 'rmādhimāṃsake
ghṛtasya niścalaṃ mūrdhni vartmanośca viśeṣataḥ
- 16
अपाङ्गम् ईक्षमाणस्य वृद्धे ऽर्मणि कनीनकात्
वली स्याद्यत्र तत्रार्म बडिशेनावलम्बितम्
apāṅgam īkṣamāṇasya vṛddhe 'rmaṇi kanīnakāt
valī syādyatra tatrārma baḍiśenāvalambitam
- 17
नात्यायतं मुचुण्ड्या वा सूच्या सूत्रेण वा ततः
समन्तान्मण्डलाग्रेण मोचयेद् अथ मोक्षितम्
nātyāyataṃ mucuṇḍyā vā sūcyā sūtreṇa vā tataḥ
samantānmaṇḍalāgreṇa mocayed atha mokṣitam
- 18
कनीनकम् उपानीय चतुर्भागावशेषितम्
छिन्द्यात्कनीनकं रक्षेद्वाहिनीश्चाश्रुवाहिनीः
kanīnakam upānīya caturbhāgāvaśeṣitam
chindyātkanīnakaṃ rakṣedvāhinīścāśruvāhinīḥ
- 19
कनीनकव्यधाद् अश्रु नाडी चाक्ष्णि प्रवर्तते
वृद्धे ऽर्मणि तथापाङ्गात्पश्यतो ऽस्य कनीनकम्
kanīnakavyadhād aśru nāḍī cākṣṇi pravartate
vṛddhe 'rmaṇi tathāpāṅgātpaśyato 'sya kanīnakam
- 20
सम्यक्छिन्नं मधुव्योषसैन्धवप्रतिसारितम्
उष्णेन सर्पिषा सिक्तम् अभ्यक्तं मधुसर्पिषा
samyakchinnaṃ madhuvyoṣasaindhavapratisāritam
uṣṇena sarpiṣā siktam abhyaktaṃ madhusarpiṣā
- 21
बध्नीयात्सेचयेन्मुक्त्वा तृतीयादिदिनेषु च
करञ्जबीजसिद्धेन क्षीरेण क्वथितैस्तथा
badhnīyātsecayenmuktvā tṛtīyādidineṣu ca
karañjabījasiddhena kṣīreṇa kvathitaistathā
- 22
सक्षौद्रैर्द्विनिशालोध्रपटोलीयष्टिकिंशुकैः
कुरण्टमुकुलोपेतैर्मुञ्चेद् एवाह्नि सप्तमे
sakṣaudrairdviniśālodhrapaṭolīyaṣṭikiṃśukaiḥ
kuraṇṭamukulopetairmuñced evāhni saptame
- 23
सम्यक्छिन्ने भवेत्स्वास्थ्यं हीनातिच्छेदजान्गदान्
सेकाञ्जनप्रभृतिभिर्जयेल्लेखनबृंहणैः
samyakchinne bhavetsvāsthyaṃ hīnāticchedajāngadān
sekāñjanaprabhṛtibhirjayellekhanabṛṃhaṇaiḥ
- 24
सितामनःशिलैलेयलवणोत्तमनागरम्
अर्धकर्षोन्मितं तार्क्ष्यं पलार्धं च मधुद्रुतम्
sitāmanaḥśilaileyalavaṇottamanāgaram
ardhakarṣonmitaṃ tārkṣyaṃ palārdhaṃ ca madhudrutam
- 25
अञ्जनं श्लेष्मतिमिरपिल्लशुक्रार्मशोषजित्
त्रिफलैकतमद्रव्यत्वचं पानीयकल्किताम्
añjanaṃ śleṣmatimirapillaśukrārmaśoṣajit
triphalaikatamadravyatvacaṃ pānīyakalkitām
- 26
शरावपिहितां दग्ध्वा कपाले चूर्णयेत्ततः
पृथक्शेषौषधरसैः पृथग् एव च भाविता
śarāvapihitāṃ dagdhvā kapāle cūrṇayettataḥ
pṛthakśeṣauṣadharasaiḥ pṛthag eva ca bhāvitā
- 27
सा मषी शोषिता पेष्या भूयो द्विलवणान्विता
त्रीण्येतान्यञ्जनान्याह लेखनानि परं निमिः
sā maṣī śoṣitā peṣyā bhūyo dvilavaṇānvitā
trīṇyetānyañjanānyāha lekhanāni paraṃ nimiḥ
- 28
सिराजाले सिरा यास्तु कठिना लेखनौषधैः
न सिध्यन्त्यर्मवत्तासां पिटिकानां च साधनम्
sirājāle sirā yāstu kaṭhinā lekhanauṣadhaiḥ
na sidhyantyarmavattāsāṃ piṭikānāṃ ca sādhanam
- 29
दोषानुरोधाच्छुक्रेषु स्निग्धरूक्षा वरा घृतम्
तिक्तम् ऊर्ध्वम् असृक्स्रावो रेकसेकादि चेष्यते
doṣānurodhācchukreṣu snigdharūkṣā varā ghṛtam
tiktam ūrdhvam asṛksrāvo rekasekādi ceṣyate
- 30
त्रिस्त्रिवृद्वारिणा पक्वं क्षतशुक्रे घृतं पिबेत्
सिरयानु हरेद्रक्तं जलौकोभिश्च लोचनात्
tristrivṛdvāriṇā pakvaṃ kṣataśukre ghṛtaṃ pibet
sirayānu haredraktaṃ jalaukobhiśca locanāt

