37 shlokas
- 1
अथातो ऽपस्मारप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
स्मृत्यपायो ह्यपस्मारः स धीसत्त्वाभिसम्प्लवात्
जायते ऽभिहते चित्ते चिन्ताशोकभयादिभिः
athāto 'pasmārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
smṛtyapāyo hyapasmāraḥ sa dhīsattvābhisamplavāt
jāyate 'bhihate citte cintāśokabhayādibhiḥ
- 2
उन्मादवत्प्रकुपितैश्चित्तदेहगतैर्मलैः
हते सत्त्वे हृदि व्याप्ते संज्ञावाहिषु खेषु च
unmādavatprakupitaiścittadehagatairmalaiḥ
hate sattve hṛdi vyāpte saṃjñāvāhiṣu kheṣu ca
- 3
तमो विशन्मूढमतिर्बीभत्साः कुरुते क्रियाः
दन्तान्खादन्वमन्फेनं हस्तौ पादौ च विक्षिपन्
tamo viśanmūḍhamatirbībhatsāḥ kurute kriyāḥ
dantānkhādanvamanphenaṃ hastau pādau ca vikṣipan
- 4
पश्यन्न् असन्ति रूपाणि प्रस्खलन्पतति क्षितौ
विजिह्माक्षिभ्रुवो दोषवेगे ऽतीते विबुध्यते
paśyann asanti rūpāṇi praskhalanpatati kṣitau
vijihmākṣibhruvo doṣavege 'tīte vibudhyate
- 5
कालान्तरेण स पुनश्चैवम् एव विचेष्टते
अपस्मारश्चतुर्भेदो वाताद्यैर्निचयेन च
kālāntareṇa sa punaścaivam eva viceṣṭate
apasmāraścaturbhedo vātādyairnicayena ca
- 6
रूपम् उत्पत्स्यमाने ऽस्मिन्हृत्कम्पः शून्यता भ्रमः
तमसो दर्शनं ध्यानं भ्रूव्युदासो ऽक्षिवैकृतम्
rūpam utpatsyamāne 'sminhṛtkampaḥ śūnyatā bhramaḥ
tamaso darśanaṃ dhyānaṃ bhrūvyudāso 'kṣivaikṛtam
- 7
अशब्दश्रवणं स्वेदो लालासिङ्घाणकस्रुतिः
अविपाको ऽरुचिर्मूर्छा कुक्ष्याटोपो बलक्षयः
aśabdaśravaṇaṃ svedo lālāsiṅghāṇakasrutiḥ
avipāko 'rucirmūrchā kukṣyāṭopo balakṣayaḥ
- 8
निद्रानाशो ऽङ्गमर्दस्तृट्स्वप्ने गानं सनर्तनम्
पानं तैलस्य मद्यस्य तयोरेव च मेहनम्
nidrānāśo 'ṅgamardastṛṭsvapne gānaṃ sanartanam
pānaṃ tailasya madyasya tayoreva ca mehanam
- 9
तत्र वातात्स्फुरत्सक्थिः प्रपतंश्च मुहुर्मुहुः
अपस्मरति संज्ञां च लभते विस्वरं रुदन्
tatra vātātsphuratsakthiḥ prapataṃśca muhurmuhuḥ
apasmarati saṃjñāṃ ca labhate visvaraṃ rudan
- 10
उत्पिण्डिताक्षः श्वसिति फेनं वमति कम्पते
आविध्यति शिरो दन्तान्दशत्याध्मातकन्धरः
utpiṇḍitākṣaḥ śvasiti phenaṃ vamati kampate
āvidhyati śiro dantāndaśatyādhmātakandharaḥ
- 11
परितो विक्षिपत्यङ्गं विषमं विनताङ्गुलिः
रूक्षश्यावारुणाक्षित्वङ्नखास्यः कृष्णम् ईक्षते
parito vikṣipatyaṅgaṃ viṣamaṃ vinatāṅguliḥ
rūkṣaśyāvāruṇākṣitvaṅnakhāsyaḥ kṛṣṇam īkṣate
- 12
चपलं परुषं रूपं विरूपं विकृताननम्
अपस्मरति पित्तेन मुहुः संज्ञां च विन्दति
capalaṃ paruṣaṃ rūpaṃ virūpaṃ vikṛtānanam
apasmarati pittena muhuḥ saṃjñāṃ ca vindati
- 13
पीतफेनाक्षिवक्त्रत्वग् आस्फालयति मेदिनीम्
भैरवादीप्तरुषितरूपदर्शी तृषान्वितः
pītaphenākṣivaktratvag āsphālayati medinīm
bhairavādīptaruṣitarūpadarśī tṛṣānvitaḥ
- 14
कफाच्चिरेण ग्रहणं चिरेणैव विबोधनम्
चेष्टाल्पा भूयसी लाला शुक्लनेत्रनखास्यता
kaphāccireṇa grahaṇaṃ cireṇaiva vibodhanam
ceṣṭālpā bhūyasī lālā śuklanetranakhāsyatā
- 15
शुक्लाभरूपदर्शित्वं सर्वलिङ्गं तु वर्जयेत्
अथावृतानां धीचित्तहृत्खानां प्राक्प्रबोधनम्
śuklābharūpadarśitvaṃ sarvaliṅgaṃ tu varjayet
athāvṛtānāṃ dhīcittahṛtkhānāṃ prākprabodhanam
- 16
तीक्ष्णैः कुर्याद् अपस्मारे कर्मभिर्वमनादिभिः
वातिकं वस्तिभूयिष्ठैः पैत्तं प्रायो विरेचनैः
tīkṣṇaiḥ kuryād apasmāre karmabhirvamanādibhiḥ
vātikaṃ vastibhūyiṣṭhaiḥ paittaṃ prāyo virecanaiḥ
- 17
श्लैष्मिकं वमनप्रायैरपस्मारम् उपाचरेत्
सर्वतः सुविशुद्धस्य सम्यग् आश्वासितस्य च
ślaiṣmikaṃ vamanaprāyairapasmāram upācaret
sarvataḥ suviśuddhasya samyag āśvāsitasya ca
- 18
अपस्मारविमोक्षार्थं योगान्संशमनाञ्छृणु
गोमयस्वरसक्षीरदधिमूत्रैः शृतं हविः
apasmāravimokṣārthaṃ yogānsaṃśamanāñchṛṇu
gomayasvarasakṣīradadhimūtraiḥ śṛtaṃ haviḥ
- 19
अपस्मारज्वरोन्मादकामलान्तकरं पिबेत्
द्विपञ्चमूलत्रिफलाद्विनिशाकुटजत्वचः
apasmārajvaronmādakāmalāntakaraṃ pibet
dvipañcamūlatriphalādviniśākuṭajatvacaḥ
- 20
सप्तपर्णम् अपामार्गं नीलिनीं कटुरोहिणीम्
शम्याकपुष्करजटाफल्गुमूलदुरालभाः
saptaparṇam apāmārgaṃ nīlinīṃ kaṭurohiṇīm
śamyākapuṣkarajaṭāphalgumūladurālabhāḥ
- 21
द्विपलाः सलिलद्रोणे पक्त्वा पादावशेषिते
भार्गीपाठाढकीकुम्भनिकुम्भव्योषरोहिषैः
dvipalāḥ saliladroṇe paktvā pādāvaśeṣite
bhārgīpāṭhāḍhakīkumbhanikumbhavyoṣarohiṣaiḥ
- 22
मूर्वाभूतिकभूनिम्बश्रेयसीशारिवाद्वयैः
मदयन्त्यग्निनिचुलैरक्षांशैः सर्पिषः पचेत्
mūrvābhūtikabhūnimbaśreyasīśārivādvayaiḥ
madayantyagniniculairakṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet
- 23
प्रस्थं तद्वद्द्रवैः पूर्वैः पञ्चगव्यम् इदं महत्
ज्वरापस्मारजठरभगन्दरहरं परम्
prasthaṃ tadvaddravaiḥ pūrvaiḥ pañcagavyam idaṃ mahat
jvarāpasmārajaṭharabhagandaraharaṃ param
- 24
शोफार्शःकामलापाण्डुगुल्मकासग्रहापहम्
ब्राह्मीरसवचाकुष्ठशङ्खपुष्पीशृतं घृतम्
śophārśaḥkāmalāpāṇḍugulmakāsagrahāpaham
brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpīśṛtaṃ ghṛtam
- 25
पुराणं मेध्यम् उन्मादालक्ष्म्यपस्मारपाप्मजित्
तैलप्रस्थं घृतप्रस्थं जीवनीयैः पलोन्मितैः
purāṇaṃ medhyam unmādālakṣmyapasmārapāpmajit
tailaprasthaṃ ghṛtaprasthaṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ
- 26
क्षीरद्रोणे पचेत्सिद्धम् अपस्मारविमोक्षणम्
कंसे क्षीरेक्षुरसयोः काश्मर्ये ऽष्टगुणे रसे
kṣīradroṇe pacetsiddham apasmāravimokṣaṇam
kaṃse kṣīrekṣurasayoḥ kāśmarye 'ṣṭaguṇe rase
- 27
कार्षिकैर्जीवनीयैश्च सर्पिःप्रस्थं विपाचयेत्
वातपित्तोद्भवं क्षिप्रम् अपस्मारं निहन्ति तत्
kārṣikairjīvanīyaiśca sarpiḥprasthaṃ vipācayet
vātapittodbhavaṃ kṣipram apasmāraṃ nihanti tat
- 28
तद्वत्काशविदारीक्षुकुशक्वाथशृतं पयः
कूष्माण्डस्वरसे सर्पिर् अष्टादशगुणे शृतम्
tadvatkāśavidārīkṣukuśakvāthaśṛtaṃ payaḥ
kūṣmāṇḍasvarase sarpir aṣṭādaśaguṇe śṛtam
- 29
यष्टीकल्कम् अपस्मारहरं धीवाक्स्वरप्रदम्
कपिलानां गवां पित्तं नावने परमं हितम्
yaṣṭīkalkam apasmāraharaṃ dhīvāksvarapradam
kapilānāṃ gavāṃ pittaṃ nāvane paramaṃ hitam
- 30
श्वशृगालबिडालानां सिंहादीनां च पूजितम्
गोधानकुलनागानां पृषतर्क्षगवाम् अपि
śvaśṛgālabiḍālānāṃ siṃhādīnāṃ ca pūjitam
godhānakulanāgānāṃ pṛṣatarkṣagavām api

