57 shlokas
- 1
अथातः सद्योव्रणप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
सद्योव्रणा ये सहसा सम्भवन्त्यभिघाततः
अनन्तैरपि तैरङ्गम् उच्यते जुष्टम् अष्टधा
athātaḥ sadyovraṇapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
sadyovraṇā ye sahasā sambhavantyabhighātataḥ
anantairapi tairaṅgam ucyate juṣṭam aṣṭadhā
- 2
घृष्टावकृत्तविच्छिन्नप्रविलम्बितपातितम्
विद्धं भिन्नं विदलितं तत्र घृष्टं लसीकया
ghṛṣṭāvakṛttavicchinnapravilambitapātitam
viddhaṃ bhinnaṃ vidalitaṃ tatra ghṛṣṭaṃ lasīkayā
- 3
रक्तलेशेन वा युक्तं सप्लोषं छेदनात्स्रवेत्
अवगाढं ततः कृत्तं विच्छिन्नं स्यात्ततो ऽपि च
raktaleśena vā yuktaṃ saploṣaṃ chedanātsravet
avagāḍhaṃ tataḥ kṛttaṃ vicchinnaṃ syāttato 'pi ca
- 4
प्रविलम्बि सशेषे ऽस्थ्नि पतितं पातितं तनोः
सूक्ष्मास्यशल्यविद्धं तु विद्धं कोष्ठविवर्जितम्
pravilambi saśeṣe 'sthni patitaṃ pātitaṃ tanoḥ
sūkṣmāsyaśalyaviddhaṃ tu viddhaṃ koṣṭhavivarjitam
- 5
भिन्नम् अन्यद्विदलितं मज्जरक्तपरिप्लुतम्
प्रहारपीडनोत्पेषात्सहास्थ्ना पृथुतां गतम्
bhinnam anyadvidalitaṃ majjaraktapariplutam
prahārapīḍanotpeṣātsahāsthnā pṛthutāṃ gatam
- 6
सद्यः सद्योव्रणं सिञ्चेद् अथ यष्ट्याह्वसर्पिषा
तीव्रव्यथं कवोष्णेन बलातैलेन वा पुनः
sadyaḥ sadyovraṇaṃ siñced atha yaṣṭyāhvasarpiṣā
tīvravyathaṃ kavoṣṇena balātailena vā punaḥ
- 7
क्षतोष्मणो निग्रहार्थं तत्कालं विसृतस्य च
कषायशीतमधुरस्निग्धा लेपादयो हिताः
kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ tatkālaṃ visṛtasya ca
kaṣāyaśītamadhurasnigdhā lepādayo hitāḥ
- 8
सद्योव्रणेष्वायतेषु संधानार्थं विशेषतः
मधुसर्पिश्च युञ्जीत पित्तघ्नीश्च हिमाः क्रियाः
sadyovraṇeṣvāyateṣu saṃdhānārthaṃ viśeṣataḥ
madhusarpiśca yuñjīta pittaghnīśca himāḥ kriyāḥ
- 9
ससंरम्भेषु कर्तव्यम् ऊर्ध्वं चाधश्च शोधनम्
उपवासो हितं भुक्तं प्रततं रक्तमोक्षणम्
sasaṃrambheṣu kartavyam ūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam
upavāso hitaṃ bhuktaṃ pratataṃ raktamokṣaṇam
- 10
घृष्टे विदलिते चैष सुतराम् इष्यते विधिः
तयोर्ह्यल्पं स्रवत्यस्रं पाकस्तेनाशु जायते
ghṛṣṭe vidalite caiṣa sutarām iṣyate vidhiḥ
tayorhyalpaṃ sravatyasraṃ pākastenāśu jāyate
- 11
अत्यर्थम् अस्रं स्रवति प्रायशो ऽन्यत्र विक्षते
ततो रक्तक्षयाद्वायौ कुपिते ऽतिरुजाकरे
atyartham asraṃ sravati prāyaśo 'nyatra vikṣate
tato raktakṣayādvāyau kupite 'tirujākare
- 12
स्नेहपानपरीषेकस्वेदलेपोपनाहनम्
स्नेहवस्तिं च कुर्वीत वातघ्नौषधसाधितम्
snehapānaparīṣekasvedalepopanāhanam
snehavastiṃ ca kurvīta vātaghnauṣadhasādhitam
- 13
इति साप्ताहिकः प्रोक्तः सद्योव्रणहितो विधिः
सप्ताहाद्गतवेगे तु पूर्वोक्तं विधिम् आचरेत्
iti sāptāhikaḥ proktaḥ sadyovraṇahito vidhiḥ
saptāhādgatavege tu pūrvoktaṃ vidhim ācaret
- 14
प्रायः सामान्यकर्मेदं वक्ष्यते तु पृथक्पृथक्
घृष्टे रुजं निगृह्याशु व्रणे चूर्णानि योजयेत्
prāyaḥ sāmānyakarmedaṃ vakṣyate tu pṛthakpṛthak
ghṛṣṭe rujaṃ nigṛhyāśu vraṇe cūrṇāni yojayet
- 15
कल्कादीन्यवकृत्ते तु विच्छिन्नप्रविलम्बिनोः
सीवनं विधिनोक्तेन बन्धनं चानु पीडनम्
kalkādīnyavakṛtte tu vicchinnapravilambinoḥ
sīvanaṃ vidhinoktena bandhanaṃ cānu pīḍanam
- 16
असाध्यं स्फुटितं नेत्रम् अदीर्णं लम्बते तु यत्
संनिवेश्य यथास्थानम् अव्याविद्धसिरं भिषक्
asādhyaṃ sphuṭitaṃ netram adīrṇaṃ lambate tu yat
saṃniveśya yathāsthānam avyāviddhasiraṃ bhiṣak
- 17
पीडयेत्पाणिना पद्मपलाशान्तरितेन तत्
ततो ऽस्य सेचने नस्ये तर्पणे च हितं हविः
pīḍayetpāṇinā padmapalāśāntaritena tat
tato 'sya secane nasye tarpaṇe ca hitaṃ haviḥ
- 18
विपक्वम् आजं यष्ट्याह्वजीवकर्षभकोत्पलैः
सपयस्कैः परं तद्धि सर्वनेत्राभिघातजित्
vipakvam ājaṃ yaṣṭyāhvajīvakarṣabhakotpalaiḥ
sapayaskaiḥ paraṃ taddhi sarvanetrābhighātajit
- 19
गलपीडावसन्ने ऽक्ष्णि वमनोत्कासनक्षवाः
प्राणायामो ऽथवा कार्यः क्रिया च क्षतनेत्रवत्
galapīḍāvasanne 'kṣṇi vamanotkāsanakṣavāḥ
prāṇāyāmo 'thavā kāryaḥ kriyā ca kṣatanetravat
- 20
कर्णे स्थानाच्च्युते स्यूते श्रोतस्तैलेन पूरयेत्
कृकाटिकायां छिन्नायां निर्गच्छत्यपि मारुते
karṇe sthānāccyute syūte śrotastailena pūrayet
kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ nirgacchatyapi mārute
- 21
समं निवेश्य बध्नीयात्स्यूत्वा शीघ्रं निरन्तरम्
आजेन सर्पिषा चात्र परिषेकः प्रशस्यते
samaṃ niveśya badhnīyātsyūtvā śīghraṃ nirantaram
ājena sarpiṣā cātra pariṣekaḥ praśasyate
- 22
उत्तानो ऽन्नानि भुञ्जीत शयीत च सुयन्त्रितः
घातं शाखासु तिर्यक्स्थं गात्रे सम्यङ्निवेशिते
uttāno 'nnāni bhuñjīta śayīta ca suyantritaḥ
ghātaṃ śākhāsu tiryaksthaṃ gātre samyaṅniveśite
- 23
स्यूत्वा वेल्लितबन्धेन बध्नीयाद्घनवाससा
चर्मणा गोष्फणाबन्धः कार्यश्चासंगते व्रणे
syūtvā vellitabandhena badhnīyādghanavāsasā
carmaṇā goṣphaṇābandhaḥ kāryaścāsaṃgate vraṇe
- 24
पादौ विलम्बिमुष्कस्य प्रोक्ष्य नेत्रे च वारिणा
प्रवेश्य वृषणौ सीव्येत्सेवन्या तुन्नसंज्ञया
pādau vilambimuṣkasya prokṣya netre ca vāriṇā
praveśya vṛṣaṇau sīvyetsevanyā tunnasaṃjñayā
- 25
कार्यश्च गोष्फणाबन्धः कट्याम् आवेश्य पट्टकम्
स्नेहसेकं न कुर्वीत तत्र क्लिद्यति हि व्रणः
kāryaśca goṣphaṇābandhaḥ kaṭyām āveśya paṭṭakam
snehasekaṃ na kurvīta tatra klidyati hi vraṇaḥ
- 26
कालानुसार्यगुर्वेलाजातीचन्दनपर्पटैः
शिलादार्व्यमृतातुत्थैः सिद्धं तैलं च रोपणम्
kālānusāryagurvelājātīcandanaparpaṭaiḥ
śilādārvyamṛtātutthaiḥ siddhaṃ tailaṃ ca ropaṇam
- 27
छिन्नां निःशेषतः शाखां दग्ध्वा तैलेन युक्तितः
बध्नीयात्कोशबन्धेन ततो व्रणवद् आचरेत्
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena yuktitaḥ
badhnīyātkośabandhena tato vraṇavad ācaret
- 28
कार्या शल्याहृते विद्धे भङ्गाद्विदलिते क्रिया
शिरसो ऽपहृते शल्ये वालवर्तिं प्रवेशयेत्
kāryā śalyāhṛte viddhe bhaṅgādvidalite kriyā
śiraso 'pahṛte śalye vālavartiṃ praveśayet
- 29
मस्तुलुङ्गस्रुतेः क्रुद्धो हन्याद् एनं चलो ऽन्यथा
व्रणे रोहति चैकैकं शनैरपनयेत्कचम्
mastuluṅgasruteḥ kruddho hanyād enaṃ calo 'nyathā
vraṇe rohati caikaikaṃ śanairapanayetkacam
- 30
मस्तुलुङ्गस्रुतौ खादेन्मस्तिष्कान् अन्यजीवजान्
शल्ये हृते ऽङ्गाद् अन्यस्मात्स्नेहवर्तिं निधापयेत्
mastuluṅgasrutau khādenmastiṣkān anyajīvajān
śalye hṛte 'ṅgād anyasmātsnehavartiṃ nidhāpayet

