69 shlokas
- 1
अथातो मुखरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
मात्स्यमाहिषवाराहपिशितामकमूलकम्
माषसूपदधिक्षीरशुक्तेक्षुरसफाणितम्
athāto mukharogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
mātsyamāhiṣavārāhapiśitāmakamūlakam
māṣasūpadadhikṣīraśuktekṣurasaphāṇitam
- 2
अवाक्शय्यां च भजतो द्विषतो दन्तधावनम्
धूमच्छर्दनगण्डूषान् उचितं च सिराव्यधम्
avākśayyāṃ ca bhajato dviṣato dantadhāvanam
dhūmacchardanagaṇḍūṣān ucitaṃ ca sirāvyadham
- 3
क्रुद्धाः श्लेष्मोल्बणा दोषाः कुर्वन्त्यन्तर्मुखं गदान्
तत्र खण्डौष्ठ इत्युक्तो वातेनौष्ठो द्विधा कृतः
kruddhāḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ kurvantyantarmukhaṃ gadān
tatra khaṇḍauṣṭha ityukto vātenauṣṭho dvidhā kṛtaḥ
- 4
ओष्ठकोपे तु पवनात्स्तब्धावोष्ठौ महारुजौ
दाल्येते परिपाट्येते परुषासितकर्कशौ
oṣṭhakope tu pavanātstabdhāvoṣṭhau mahārujau
dālyete paripāṭyete paruṣāsitakarkaśau
- 5
पित्तात्तीक्ष्णासहौ पीतौ सर्षपाकृतिभिश्चितौ
पिटिकाभिर्बहुक्लेदावाशुपाकौ कफात्पुनः
pittāttīkṣṇāsahau pītau sarṣapākṛtibhiścitau
piṭikābhirbahukledāvāśupākau kaphātpunaḥ
- 6
शीतासहौ गुरू शूनौ सवर्णपिटिकाचितौ
संनिपाताद् अनेकाभौ दुर्गन्धास्राव् अपिच्छिलौ
śītāsahau gurū śūnau savarṇapiṭikācitau
saṃnipātād anekābhau durgandhāsrāv apicchilau
- 7
अकस्मान्म्लानसंशूनरुजौ विषमपाकिनौ
रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ
akasmānmlānasaṃśūnarujau viṣamapākinau
raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau
- 8
खर्जूरसदृशं चात्र क्षीणे रक्ते ऽर्बुदं भवेत्
मांसपिण्डोपमौ मांसात्स्यातां मूर्छत्कृमी क्रमात्
kharjūrasadṛśaṃ cātra kṣīṇe rakte 'rbudaṃ bhavet
māṃsapiṇḍopamau māṃsātsyātāṃ mūrchatkṛmī kramāt
- 9
तैलाभश्वयथुक्लेदौ सकण्ड्वौ मेदसा मृदू
क्षतजाववदीर्येते पाट्येते चासकृत्पुनः
tailābhaśvayathukledau sakaṇḍvau medasā mṛdū
kṣatajāvavadīryete pāṭyete cāsakṛtpunaḥ
- 10
ग्रथितौ च पुनः स्यातां कण्डूलौ दशनच्छदौ
जलबुद्बुदवद्वातकफाद् ओष्ठे जलार्बुदम्
grathitau ca punaḥ syātāṃ kaṇḍūlau daśanacchadau
jalabudbudavadvātakaphād oṣṭhe jalārbudam
- 11
गण्डालजी स्थिरः शोफो गण्डे दाहज्वरान्वितः
वाताद् उष्णसहा दन्ताः शीतस्पर्शे ऽधिकव्यथाः
gaṇḍālajī sthiraḥ śopho gaṇḍe dāhajvarānvitaḥ
vātād uṣṇasahā dantāḥ śītasparśe 'dhikavyathāḥ
- 12
दाल्यन्त इव शूलेन शीताख्यो दालनश्च सः
दन्तहर्षे प्रवाताम्लशीतभक्षाक्षमा द्विजाः
dālyanta iva śūlena śītākhyo dālanaśca saḥ
dantaharṣe pravātāmlaśītabhakṣākṣamā dvijāḥ
- 13
भवन्त्यम्लाशनेनेव सरुजाश्चलिता इव
दन्तभेदे द्विजास्तोदभेदरुक्स्फुटनान्विताः
bhavantyamlāśaneneva sarujāścalitā iva
dantabhede dvijāstodabhedaruksphuṭanānvitāḥ
- 14
चालश्चलद्भिर्दशनैर्भक्षणाद् अधिकव्यथैः
करालस्तु करालानां दशनानां समुद्गमः
cālaścaladbhirdaśanairbhakṣaṇād adhikavyathaiḥ
karālastu karālānāṃ daśanānāṃ samudgamaḥ
- 15
दन्तो ऽधिको ऽधिदन्ताख्यः स चोक्तः खलु वर्धनः
जायमाने ऽतिरुग्दन्ते जाते तत्र तु शाम्यति
danto 'dhiko 'dhidantākhyaḥ sa coktaḥ khalu vardhanaḥ
jāyamāne 'tirugdante jāte tatra tu śāmyati
- 16
अधावनान्मलो दन्ते कफो वा वातशोषितः
पूतिगन्धिः स्थिरीभूतः शर्करा साप्युपेक्षिता
adhāvanānmalo dante kapho vā vātaśoṣitaḥ
pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ śarkarā sāpyupekṣitā
- 17
शातयत्यणुशो दन्तात्कपालानि कपालिका
श्यावः श्यावत्वम् आयातो रक्तपित्तानिलैर्द्विजः
śātayatyaṇuśo dantātkapālāni kapālikā
śyāvaḥ śyāvatvam āyāto raktapittānilairdvijaḥ
- 18
समूलं दन्तम् आश्रित्य दोषैरुल्बणमारुतैः
शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्ते ऽन्नमलपूरिते
samūlaṃ dantam āśritya doṣairulbaṇamārutaiḥ
śoṣite majjñi suṣire dante 'nnamalapūrite
- 19
पूतित्वात्कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते जायते ततः
अहेतुतीव्रार्तिशमः ससंरम्भो ऽसितश्चलः
pūtitvātkṛmayaḥ sūkṣmā jāyante jāyate tataḥ
ahetutīvrārtiśamaḥ sasaṃrambho 'sitaścalaḥ
- 20
प्रलूनः पूयरक्तस्रुत्स चोक्तः कृमिदन्तकः
श्लेष्मरक्तेन पूतीनि वहन्त्यस्रम् अहेतुकम्
pralūnaḥ pūyaraktasrutsa coktaḥ kṛmidantakaḥ
śleṣmaraktena pūtīni vahantyasram ahetukam
- 21
शीर्यन्ते दन्तमांसानि मृदुक्लिन्नासितानि च
शीतादो ऽसावुपकुशः पाकः पित्तासृगुद्भवः
śīryante dantamāṃsāni mṛduklinnāsitāni ca
śītādo 'sāvupakuśaḥ pākaḥ pittāsṛgudbhavaḥ
- 22
दन्तमांसानि दह्यन्ते रक्तान्युत्सेधवन्त्यतः
कण्डूमन्ति स्रवन्त्यस्रम् आध्मायन्ते ऽसृजि स्थिते
dantamāṃsāni dahyante raktānyutsedhavantyataḥ
kaṇḍūmanti sravantyasram ādhmāyante 'sṛji sthite
- 23
चला मन्दरुजो दन्ताः पूति वक्त्रं च जायते
दन्तयोस्त्रिषु वा शोफो बदरास्थिनिभो घनः
calā mandarujo dantāḥ pūti vaktraṃ ca jāyate
dantayostriṣu vā śopho badarāsthinibho ghanaḥ
- 24
कफास्रात्तीव्ररुक्शीघ्रं पच्यते दन्तपुप्पुटः
दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यान्तः श्वयथुर्गुरुः
kaphāsrāttīvrarukśīghraṃ pacyate dantapuppuṭaḥ
dantamāṃse malaiḥ sāsrairbāhyāntaḥ śvayathurguruḥ
- 25
सरुग्दाहः स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः
श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान्पित्तरक्तजः
sarugdāhaḥ sravedbhinnaḥ pūyāsraṃ dantavidradhiḥ
śvayathurdantamūleṣu rujāvānpittaraktajaḥ
- 26
लालास्रावी स सुषिरो दन्तमांसप्रशातनः
स संनिपाताज्ज्वरवान्सपूयरुधिरस्रुतिः
lālāsrāvī sa suṣiro dantamāṃsapraśātanaḥ
sa saṃnipātājjvaravānsapūyarudhirasrutiḥ
- 27
महासुषिर इत्युक्तो विशीर्णद्विजबन्धनः
दन्तान्ते कीलवच्छोफो हनुकर्णरुजाकरः
mahāsuṣira ityukto viśīrṇadvijabandhanaḥ
dantānte kīlavacchopho hanukarṇarujākaraḥ
- 28
प्रतिहन्त्यभ्यवहृतिम्श्लेष्मणा सो ऽधिमांसकः
घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान्
pratihantyabhyavahṛtimśleṣmaṇā so 'dhimāṃsakaḥ
ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu saṃrambho jāyate mahān
- 29
यस्मिंश्चलन्ति दन्ताश्च स विदर्भो ऽभिघातजः
दन्तमांसाश्रितान्रोगान्यः साध्यान् अप्युपेक्षते
yasmiṃścalanti dantāśca sa vidarbho 'bhighātajaḥ
dantamāṃsāśritānrogānyaḥ sādhyān apyupekṣate
- 30
अन्तस्तस्यास्रवन्दोषः सूक्ष्मां संजनयेद्गतिम्
पूयं मुहुः सा स्रवति त्वङ्मांसास्थिप्रभेदिनी
antastasyāsravandoṣaḥ sūkṣmāṃ saṃjanayedgatim
pūyaṃ muhuḥ sā sravati tvaṅmāṃsāsthiprabhedinī

