27 shlokas
- 1
अथातो नासारोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
अवश्यायानिलरजोभाष्यातिस्वप्नजागरैः
नीचात्युच्चोपधानेन पीतेनान्येन वारिणा
athāto nāsārogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
avaśyāyānilarajobhāṣyātisvapnajāgaraiḥ
nīcātyuccopadhānena pītenānyena vāriṇā
- 2
अत्यम्बुपानरमणच्छर्दिबाष्पग्रहादिभिः
क्रुद्धा वातोल्बणा दोषा नासायां स्त्यानतां गताः
atyambupānaramaṇacchardibāṣpagrahādibhiḥ
kruddhā vātolbaṇā doṣā nāsāyāṃ styānatāṃ gatāḥ
- 3
जनयन्ति प्रतिश्यायं वर्धमानं क्षयप्रदम्
तत्र वातात्प्रतिश्याये मुखशोषो भृशं क्षवः
janayanti pratiśyāyaṃ vardhamānaṃ kṣayapradam
tatra vātātpratiśyāye mukhaśoṣo bhṛśaṃ kṣavaḥ
- 4
घ्राणोपरोधनिस्तोददन्तशङ्खशिरोव्यथाः
कीटिका इव सर्पन्तीर्मन्यते परितो भ्रुवौ
ghrāṇoparodhanistodadantaśaṅkhaśirovyathāḥ
kīṭikā iva sarpantīrmanyate parito bhruvau
- 5
स्वरसादश्चिरात्पाकः शिशिराच्छकफस्रुतिः
पित्तात्तृष्णाज्वरघ्राणपिटिकासंभवभ्रमाः
svarasādaścirātpākaḥ śiśirācchakaphasrutiḥ
pittāttṛṣṇājvaraghrāṇapiṭikāsaṃbhavabhramāḥ
- 6
नासाग्रपाको रूक्षोष्णताम्रपीतकफस्रुतिः
कफात्कासो ऽरुचिः श्वासो वमथुर्गात्रगौरवम्
nāsāgrapāko rūkṣoṣṇatāmrapītakaphasrutiḥ
kaphātkāso 'ruciḥ śvāso vamathurgātragauravam
- 7
माधुर्यं वदने कण्डूः स्निग्धशुक्लकफस्रुतिः
सर्वजो लक्षणैः सर्वैरकस्माद्वृद्धिशान्तिमान्
mādhuryaṃ vadane kaṇḍūḥ snigdhaśuklakaphasrutiḥ
sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairakasmādvṛddhiśāntimān
- 8
दुष्टं नासासिराः प्राप्य प्रतिश्यायं करोत्यसृक्
उरसः सुप्तता ताम्रनेत्रत्वं श्वासपूतिता
duṣṭaṃ nāsāsirāḥ prāpya pratiśyāyaṃ karotyasṛk
urasaḥ suptatā tāmranetratvaṃ śvāsapūtitā
- 9
कण्डूः श्रोत्राक्षिनासासु पित्तोक्तं चात्र लक्षणम्
सर्व एव प्रतिश्याया दुष्टतां यान्त्युपेक्षिताः
kaṇḍūḥ śrotrākṣināsāsu pittoktaṃ cātra lakṣaṇam
sarva eva pratiśyāyā duṣṭatāṃ yāntyupekṣitāḥ
- 10
यथोक्तोपद्रवाधिक्यात्स सर्वेन्द्रियतापनः
साग्निसादज्वरश्वासकासोरःपार्श्ववेदनः
yathoktopadravādhikyātsa sarvendriyatāpanaḥ
sāgnisādajvaraśvāsakāsoraḥpārśvavedanaḥ
- 11
कुप्यत्यकस्माद्बहुशो मुखदौर्गन्ध्यशोफकृत्
नासिकाक्लेदसंशोषशुद्धिरोधकरो मुहुः
kupyatyakasmādbahuśo mukhadaurgandhyaśophakṛt
nāsikākledasaṃśoṣaśuddhirodhakaro muhuḥ
- 12
पूयोपमासितारक्तग्रथितश्लेष्मसंस्रुतिः
मूर्छन्ति चात्र कृमयो दीर्घस्निग्धसिताणवः
pūyopamāsitāraktagrathitaśleṣmasaṃsrutiḥ
mūrchanti cātra kṛmayo dīrghasnigdhasitāṇavaḥ
- 13
पक्वलिङ्गानि तेष्वङ्गलाघवं क्षवथोः शमः
श्लेष्मा सचिक्कणः पीतो ऽज्ञानं च रसगन्धयोः
pakvaliṅgāni teṣvaṅgalāghavaṃ kṣavathoḥ śamaḥ
śleṣmā sacikkaṇaḥ pīto 'jñānaṃ ca rasagandhayoḥ
- 14
तीक्ष्णाघ्राणोपयोगार्करश्मिसूत्रतृणादिभिः
वातकोपिभिरन्यैर्वा नासिकातरुणास्थनि
tīkṣṇāghrāṇopayogārkaraśmisūtratṛṇādibhiḥ
vātakopibhiranyairvā nāsikātaruṇāsthani
- 15
विघट्टिते ऽनिलः क्रुद्धो रुद्धः शृङ्गाटकं व्रजेत्
निवृत्तः कुरुते ऽत्यर्थं क्षवथुं स भृशक्षवः
vighaṭṭite 'nilaḥ kruddho ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ vrajet
nivṛttaḥ kurute 'tyarthaṃ kṣavathuṃ sa bhṛśakṣavaḥ
- 16
शोषयन्नासिकास्रोतः कफं च कुरुते ऽनिलः
शूकपूर्णाभनासात्वं कृच्छ्राद् उच्छ्वसनं ततः
śoṣayannāsikāsrotaḥ kaphaṃ ca kurute 'nilaḥ
śūkapūrṇābhanāsātvaṃ kṛcchrād ucchvasanaṃ tataḥ
- 17
स्मृतो ऽसौ नासिकाशोषो नासानाहे तु जायते
नद्धत्वम् इव नासायाः श्लेष्मरुद्धेन वायुना
smṛto 'sau nāsikāśoṣo nāsānāhe tu jāyate
naddhatvam iva nāsāyāḥ śleṣmaruddhena vāyunā
- 18
निःश्वासोच्छ्वाससंरोधात्स्रोतसी संवृते इव
पचेन्नासापुटे पित्तं त्वङ्मांसं दाहशूलवत्
niḥśvāsocchvāsasaṃrodhātsrotasī saṃvṛte iva
pacennāsāpuṭe pittaṃ tvaṅmāṃsaṃ dāhaśūlavat
- 19
स घ्राणपाकः स्रावस्तु तत्संज्ञः श्लेष्मसंभवः
अच्छो जलोपमो ऽजस्रं विशेषान्निशि जायते
sa ghrāṇapākaḥ srāvastu tatsaṃjñaḥ śleṣmasaṃbhavaḥ
accho jalopamo 'jasraṃ viśeṣānniśi jāyate
- 20
कफः प्रवृद्धो नासायां रुद्ध्वा स्रोतांस्यपीनसम्
कुर्यात्सघुर्घुरश्वासं पीनसाधिकवेदनम्
kaphaḥ pravṛddho nāsāyāṃ ruddhvā srotāṃsyapīnasam
kuryātsaghurghuraśvāsaṃ pīnasādhikavedanam
- 21
अवेरिव स्रवत्यस्य प्रक्लिन्ना तेन नासिका
अजस्रं पिच्छिलं पीतं पक्वं सिङ्घाणकं घनम्
averiva sravatyasya praklinnā tena nāsikā
ajasraṃ picchilaṃ pītaṃ pakvaṃ siṅghāṇakaṃ ghanam
- 22
रक्तेन नासा दग्धेव बाह्यान्तःस्पर्शनासहा
भवेद्धूमोपमोच्छ्वासा सा दीप्तिर्दहतीव च
raktena nāsā dagdheva bāhyāntaḥsparśanāsahā
bhaveddhūmopamocchvāsā sā dīptirdahatīva ca
- 23
तालुमूले मलैर्दुष्टैर्मारुतो मुखनासिकात्
श्लेष्मा च पूतिर्निर्गच्छेत्पूतिनासं वदन्ति तम्
tālumūle malairduṣṭairmāruto mukhanāsikāt
śleṣmā ca pūtirnirgacchetpūtināsaṃ vadanti tam
- 24
निचयाद् अभिघाताद्वा पूयासृङ्नासिका स्रवेत्
तत्पूयरक्तम् आख्यातं शिरोदाहरुजाकरम्
nicayād abhighātādvā pūyāsṛṅnāsikā sravet
tatpūyaraktam ākhyātaṃ śirodāharujākaram
- 25
पित्तश्लेष्मावरुद्धो ऽन्तर्नासायां शोषयेन्मरुत्
कफं स शुष्कः पुटतां प्राप्नोति पुटकं तु तत्
pittaśleṣmāvaruddho 'ntarnāsāyāṃ śoṣayenmarut
kaphaṃ sa śuṣkaḥ puṭatāṃ prāpnoti puṭakaṃ tu tat
- 26
अर्शोऽर्बुदानि विभजेद्दोषलिङ्गैर्यथायथम्
सर्वेषु कृच्छ्रोच्छ्वसनं पीनसः प्रततं क्षुतिः
arśo'rbudāni vibhajeddoṣaliṅgairyathāyatham
sarveṣu kṛcchrocchvasanaṃ pīnasaḥ pratataṃ kṣutiḥ
- 27
सानुनासिकवादित्वं पूतिनासः शिरोव्यथा
अष्टादशानाम् इत्येषां यापयेद्दुष्टपीनसम्
sānunāsikavāditvaṃ pūtināsaḥ śirovyathā
aṣṭādaśānām ityeṣāṃ yāpayedduṣṭapīnasam

